شفقنا- علی میرزامحمدی در یادداشت روزنامه اعتماد با عنوان «دروغ فردی دروغ نهادی» اینگونه آورده است:
دروغ را میتوان سخن، اظهارنظر یا نوشته خلاف حقیقت و نادرستی دانست که فرد در ارتباط خود با دیگران بیان میکند. اما از منظر جامعهشناسی همه دروغها را نمیتوان از یک نوع تلقی کرد. در این میان دروغها را میتوان به دو دسته دروغهای فردی و دروغهای نهادی تقسیمبندی کرد. این دستهبندی از آن جهت در جامعه امروزی ایران دارای اهمیت است که میتواند به ما در تبیین شکاف ارتباطی بین مردم و حاکمیت و جستوجوی راههایی برای ترمیم آن یاری رساند. نهادها برای پاسخگویی به تغییرات محیطی و اجتماعی خود، نیازمند انجام اصلاحات و تغییرات هستند. چنانچه این تغییرات توسط کارگزاران و تصمیمسازان انجام گیرد، نهادها به حیات متعادل خود ادامه میدهند؛ اما در صورت عدم التزام به انجام این اصلاحات، چارهای جز تظاهر و نمایش سازگاری نهاد با تغییرات محیطی وجود ندارد و نقطه شروع دروغهای نهادی نیز همین مساله است. برای مثال وقتی در اصول قانون اساسی کشوری به صراحت به آموزش و پرورش رایگان تاکید شود، اما وزارت متبوعه به علت کمبود امکانات نتواند به این اصل پایبند بماند، در این صورت مجبور خواهد بود مدیران مدارس را به گرفتن پول از اولیا ترغیب کند. نتیجه آنکه برای در امان ماندن از اتهام عدم پایبندی به اصل مربوطه چارهای جز بهرهگیری از ادبیات مزورانهای نخواهد داشت که نتیجه آن رشد و نمو دروغگویی نهادی است. مقاومت در برابر دروغگویی نهادی کار بسیار دشواری است و هزینه زیادی به همراه دارد. بیشتر افرادی که در برابر دروغگویی نهادی مقاومت میکنند و در پی افشای دروغهای نهادی یا نقد آنها هستند به دلیل تمرد با برچسبهای مختلف کنار گذشته میشوند یا اینکه خود این افراد از ادامه همکاری منصرف خواهند شد. دروغگویی نهادی به تدریج فرهنگ ریاکاری و وارونه جلوه دادن و تزریق اطلاعات غلط را ترویج میدهد.
دروغگویی نهادی برای برخی افراد با این انگیزه که به بقای نهاد کمک میکند، توجیهپذیر میشود. به عبارت بهتر، با دیدگاهی پدیدارشناسانه، افراد با فرآیند ذهنی «خنثیسازی»، نهتنها خود را از اتهام دروغگویی تبرئه میکنند، بلکه با اعلام تبعیت از اصول والاتر و هنجارهای مهم مثل حفظ نهاد تابعه خود، ولو به قیمت تخلف از اخلاقیات، شرم دروغگویی را از نظر روانی از خود دور میکنند. بر این اساس اگر در سخنرانیها و اظهارنظرهای همراه با دروغ، سیاستمداران و مدیران ادارات را بسیار آرام و بدون استرس و حتی در مواردی با لبخند میبینیم، نباید تعجب کنیم؛ چراکه در دروغگویی نهادی رابطه بین انجام عمل ضداخلاقی با واکنشهای روانی که عامل شرم، تاثر و پشیمانی است، مختل میشود. این اختلال تا حدی پیش میرود که دروغگویان نهادی، حرفهای دروغ خود را نیز باور میکنند و به درستی آنها ایمان میآورند؟! دروغ نهادی هر روز رشد پیدا میکند و کل نهاد را در بر میگیرد. دروغگویان نهادی ادبیاتی را ترویج میدهند که در رسانهها به ویژه رسانههای رسمی بازنشر مییابد. این ادبیات دیوار بین واقعیت و درک افراد از آن را هر روز بلندتر میکند. دروغگویان نهادی ممکن است در زندگی فردی و زناشویی خود بسیار کم دروغ بگویند و از این حیث آدمهای مورد اعتماد و شریفی باشند. این پارادوکس در دروغگویی، میتواند مورد توجه علمای اخلاق قرار گیرد. علمای اخلاق، دروغ نهادی را از دروغ شخصی متمایز نکردهاند؛ هر چند درباره دروغ مصلحتی و موارد آن مطالبی ذکر شده است. با این همه دروغ نهادی با دروغ مصلحتی مدنظر علم اخلاق و فقه تفاوت دارد. دروغ نهادی را نمیتوان در رده دروغ مصلحتی جای داد؛ چراکه این دروغ نتیجه مقاومت در برابر انجام اصلاحات نهادی است و با انجام این اصلاحات، دروغ نهادی موضوعیت خود را از دست خواهد داد. دروغگویی نهادی با اختلال در رابطه بین تکلیف و مسوولیت، کارگزاران را به عدم پاسخگویی و تفسیر به رای امور و عمل سلیقهای ترغیب میکند. دروغ نهادی، نه تنها نهادها را از خطر فروپاشی نجات نمیدهد، بلکه فرصت اصلاحات به موقع را از کارگزاران میگیرد. از طرف دیگر دروغ نهادی به رابطه بین مردم و حاکمیت آسیب جدی وارد کرده و شکاف بین آنها را تشدید میکند.
استفاده از دروغگویی نهادی به عنوان رویکرد کنترلی، اعتماد اجتماعی را تخریب و خرمن سرمایه اجتماعی را خاکستر میکند که در نتیجه آن هزینههای سنگینی متوجه حاکمیت میشود.
نقطه شروع مقابله با دروغگویی نهادی، بازنگری در آموزههای اخلاقی است. نظام آموزشی ما در آموزش اخلاق بر قباحت دروغگویی شخصی تاکید کرده، اما چون دروغگویی نهادی را از دروغگویی شخصی متمایز نکرده است، درباره قباحت آن نیز مطلبی به چشم نمیخورد.











