شفقنا آینده- سایت تحلیلی «مرور سیاسی آکسفورد» نوشت: پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، روابط نزدیک قزاقستان و ازبکستان با مسکو حفظ شد و این دو کشور بزرگ آسیای مرکزی در زمینههای مختلف، از مشارکت در زمینه انرژی و حملونقل گرفته تا همکاریهای تجاری و امنیتی گسترده و البته نیروگاههای انرژی ارتباطات خود را با کرملین ادامه دادند.
به گزارش سرویس ترجمه شفقنا، با این حال، بعد از «عملیات نظامی ویژه» پوتین که باعث تیرگی روزافزون روابط کرملین با دولتهای مستقر در شهرهای نورسلطان و تاشکند شده؛ بعید به نظر میرسد قزاقستان و ازبکستان در آینده- حتی نه چندان دور هم- همچنان در حوزه نفوذ روسیه باقی بمانند. آنچه این مساله را برای ولادیمیر پوتین نگرانکنندهتر جلوه میدهد، این واقعیت است که چین و ترکیه مترصد و آماده به انتظار نشستهاند تا خلأ ژئوپلیتیکی و اقتصادی حاصل از کاهش نفوذ روسیه در آسیای مرکزی را پر کنند.
طرح یک تریلیون دلاری شی جینپینگ موسوم به ابتکار کمربند و جاده شامل یک پروژه بلندپروازانه برای ایجاد «جاده ابریشم» جدید از چین به اروپا از طریق قزاقستان و ازبکستان است. طرحی که فرصتی عالی برای پکن فراهم میکند تا دست به گسترش نفوذ رو به رشد خود در آسیای مرکزی بزنند. ارائه منافع اقتصادی سودمند برای قزاقستان و ازبکستان به چین این امکان را میدهد که به سهولت امپراتوری «چینستان» خود را تحکیم کند.
با وجود این، ترکیه نیز میتواند از بیوفایی کشورهای آسیای مرکزی به مسکو سوء استفاده کند. در غیاب تفوق روسیه، رجب اردوغان میتواند با استفاده از پیوندها و مشابهتهای فرهنگی، قومی و زبانی قوی ترکیه با قزاقستان و ازبکستان، از پانترکیسم مورد نظرش برای افزودن این دو کشور به حوزه نفوذ آنکارا استفاده کند.
اما در شرایطی که روابط بین روسیه و همسایگانش در آسیای مرکزی، پس از فروپاشی شوروی به طور سنتی روابطی ایمن بوده؛ چرا و چگونه اتفاقات اخیر رخ داده و این موقعیت کاهش نفوذ روسیه در این منطقه حاصل آمده است؟
اولین نشانههای این دوری- در مورد قزاقستان- در مجمع اقتصادی بینالمللی سنپترزبورگ در ژوئن 2022 مشاهده شد. زمانی که قاسم جومارت توکایف رئیسجمهور قزاقستان از به رسمیت شناختن جداییطلبان مورد حمایت روسیه در ایالتهای دونتسک و لوهانسک اوکراین خودداری کرد. پوتین عصبانی هم در پاسخ با ادعای اینکه همه جمهوریهای شوروی سابق تحت قلمروی روسیه هستند، گفت: «میدانید اتحاد جماهیر شوروی یعنی چه؟ یعنی روسیه تاریخی… یعنی قزاقستان بخشی از روسیه تاریخی است». طبق این دیدگاه، قزاقستان برای کرملین بیش از این که یک شریک سیاسی و اقتصادی مهم باشد، یکی از ضمایم روسیه است.
دولت مستقر در نورسلطان اما بهرغم تهدیدهای پنهان مسکو، از بیان دیدگاههای خود در مورد «عملیات نظامی ویژه» پوتین خودداری نکرده است. توکایف همچنین به صراحت گفته که هیچ نیروی قزاقستانی به مسکو ارسال نخواهد شد. علاوه بر این، توکایف در مجمع اقتصادی قطر نیز- در ماه ژوئن- مخالفت خود را با تجاوز روسیه ابراز کرد و گفت که «تمامیت ارضی کشورها باید مورد احترام و حمایت قرار گیرد». این لفاظیها نشاندهنده سرپیچی بیسابقه قزاقستان در برابر مواضع، خواستهها و توقعات روسیه است.
از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی، قزاقستان همواره نزدیکترین متحد مسکو بوده. به همین دلیل هم انتظار میرفت این کشور- به عنوان یکی از موسسین اتحادیه اقتصادی اوراسیا و سازمان پیمان امنیت جمعی- از تهاجم روسیه به اوکراین حمایت کند و البته چنین حمایتی کاملاً منطقی هم به نظر میرسید. از ژانویه سال جاری یک سال هم نگذشته بود- که دولت توکایف برای سرکوب ناآرامی های خشونتآمیزی که بر سر افزایش قیمت سوخت درگرفته بود، خواهان حمایت نظامی روسیه شده بود. قزاقستان اما در قبال تهاجم روسیه به اوکراین تصمیم گرفت نه تنها از این کشور حمایت نکند، بلکه با محکوم کردن آشکار این تهاجم، آینده روابط بین دو کشور را نیز زیر سوال برد.
اما قزاقستان چرا تصمیم گرفته از روسیه فاصله بگیرد؟
سیاستورزی پراگماتیک یا عملی میتواند یک توضیح کلیدی برای این پرسش باشد. نورسلطان به خطرات و ریسکهای اقتصادی نزدیکی و اتحاد با روسیه- به خصوص در شرایطی که جنایات انسانی هولناک این کشور در اوکراین ادامه دارد- آگاه است. اجتناب از اتحاد نزدیک با همسایه شمالی، همچنین میتواند قزاقستان را از تحریمهای بینالمللی اعمال شده بر روسیه و متحدانش توسط غرب نجات دهد. جدایی از مسکو همچنین به دلیل ادامه و استمرار خروج کسبوکارهای بینالمللی از روسیه جریان تغییر جهت سرمایهگذاری اقتصادی به سمت قزاقستان را تسهیل خواهد کرد. تنها خطر دوری از مسکو، تهدید احتمالی تمامیت ارضی این کشور است. زمانی که یوزف استالین جمهوری سوسیالیستی شورایی قزاق را در سال 1936 ایجاد کرد، به خاطر جمعیت پرشمار روسیزبان این کشور، مرزها به شکلی اغراقآمیز از سمت شمال به نفع روسیه ترسیم شدند. تأثیرات چنین مفهومسازی خودسرانهای از قلمرو قزاقستان، امروزه روز با بیش از 15 درصد جمعیت قزاق روسیالاصل هنوز هم مشاهده میشود.
با این حال با ادامه دور شدن قزاقستان از نفوذ مسکو، نورسلطان باید مواظب باشد که شمال قزاقستان تبدیل به دونباس دیگری نشود. ترس از الحاق قزاقستان به روسیه البته قبل از «عملیات نظامی ویژه» پوتین هم وجود داشت. با این حال، بیتوجهی او به تمامیت ارضی اوکراین مطمئناً نگرانیهای نورسلطان را تشدید کرده است.
روابط ازبکستان با روسیه اما هرگز به اندازه روابط همسایه قزاقشان نزدیک نبوده است. تاشکند از نظر سیاسی و اقتصادی فاصله قابلتوجهاش را با روسیه حفظ کرده- که بهترین گواه آن رد عضویت این کشور در اتحادیه اروپا است. با این حال، این دوری نمیتواند نافی توانایی ازبکستان برای تضعیف نفوذ روسیه در آسیای مرکزی باشد.
توسعه اقتصادی موفق ازبکستان- که بسیاری آن را یکی از پیامدهای سیاستهای لیبرال رئیسجمهور شوکت میرضیایف از سال ۲۰۱۶ به بعد میدانند- فرصت های مفیدی در اختیار تاشکند قرار داده تا بتواند اقتصاد خود را بدون کمک مسکو توسعه دهد . میرضیایف در حال حاضر وابستگی ازبکستان به خطوط لوله نفت روسیه را نیز از طریق سرمایهگذاری در پروژههای زیرساخت انرژی جدید کاهش داده- که این هم به نوبه خود منجر به تضعیف شدید منابع درآمد و اهرمهای نفوذ سیاسی مسکو در این کشور شده است.
نفوذ پکن در هر دو کشور قزاقستان و ازبکستان میتواند با سرمایهگذاری در مسیر حمل و نقل بینالمللی ماورای خزر – که از آن به عنوان مسیر میانبر «کمربند و جاده» یاد میشود- افزایش یافته و تحکیم شود. اجرای موفقیتآمیز آن همچنین مزایای اقتصادی قابل توجهی برای منطقه نیز به همراه خواهد داشت که پکن میتواند آن را به یک اهرم سیاسی قوی تبدیل کند.
در چنین شرایطی با توجه به اینکه پوتین مشغول جنگ اوکراین است، بعید به نظر میرسد روسیه بتواند حوزه نفوذ مهمی را که از دست داده است، دوباره به دست آورد. با این حال باید دید چین یا ترکیه تا چه حد میتوانند نفوذ خود را در منطقه تثبیت و تحکیم کنند.
برای مطالعه کامل متن خبر به مرور سیاسی آکسفورد مراجعه کنید
