شفقنا- حجت الاسلام والمسلمین سید جواد ورعی، استاد درس خارج فقه حوزه علمیه قم، همایش و زیارت اربعین، انتقال دهنده پیام های انسانی عاشورا از جمله پیام «حریت و آزادگی»، «ایثار و فداکاری»، «مروت ومردانگی» و «وارستگی از تعلقات دنیوی برای رسیدن به آرمان های متعالی انسانی» به بشریت است و بیان کرد: سفارش اکید به شیعیان برای زیارت اربعین و سنت نیکوی پیاده روی برای زیارت آن حضرت، برای آن است که پیروان آن حضرت «پرچم پرافتخار» مبارزه با ستم و ستمگران، قدرت طلبان و مستبدان، و عزت و آزادگی را در دست داشته باشند و بشریت را بدان فرا بخوانند.
متن گفت وگوی شفقنا با استاد ورعی را می خوانید:
اهمیت و جایگاه اربعین و زیارت اربعین را بیان کنید؟
به عنوان مقدمه عرض کنم که در فرهنگ اسلامی، اربعین ویژگی خاصی دارد. به عنوان نمونه در قرآن کریم درباره حضرت موسی(ع) از میقات چهل روزه الهی نام برده شده: «و واعدنا موسی ثلاثین لیله و اتممناها بعشر فتم میقات ربّه اربعین لیله … »؛ همین آیه شریفه در نماز دهه اول ذیحجه خوانده می شود. پیامبر اکرم (ص) نیز در چهل سالگی که سنّ کمال است، به مقام نبوت رسید. بر اساس آنچه در جوامع حدیثی ما آمده، کسی که چهل حدیث جمع آوری کند، روز قیامت عالم و فقیه محشور شود. (کلینی، کافی، ج1، ص49) یا از زبان پیامبر(ص) نقل شده که من شفیع او خواهم بود. (صدوق، خصال، ج2، ص542) در لسان اهل معرفت نیز برای سیر و سلوک معنوی انسان، مراقبت های چهل روزه سفارش شده است.
اما در خصوص اربعین شهادت سیدالشهداء (ع)، روایات متعددی وجود دارد که به زیارت آن حضرت در اربعین شهادتشان در روز بیستم صفر تأکید شده، به گونه ای که یکی از علامات مؤمن، زیارت اربعین شمرده شده است. (شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ج2، ص788) معروف است که در اربعین شهادت امام و یارانش (یا اربعین سال بعد) جابر بن عبدالله انصاری و همراهش عطیه عوفی برای زیارت قبر مطهر آن حضرت به کربلا آمدند، چنان که خاندان آن حضرت نیز همزمان برای زیارت امام و یارانش وارد سرزمین کربلا شدند.
چرا زیارت اربعین در باره امامان دیگر و حتی پیامبر سفارش نشده، و تنها درباره امام حسین(ع) وارد شده است؟
مکتب حسینی ثابت کرده است که می تواند نجات بخش ملت های ستمدیده باشد
شاید حکمت این سفارش، زنده نگاه داشتن نام و یاد امام حسین (ع) و حادثه کربلا و اهداف مقدس امام (ع) در احیای شعائر دینی و نجات اسلام و امت اسلامی از انحراف حکومت و قدرت سیاسی باشد. نامی که همواره یادآور فرهنگ مبارزه با ستم، و تن ندادن به ذلت در مصاف با قدرت طلبان و دنیاطلبان است. به نظر می رسد سفارش اکید به شیعیان برای زیارت اربعین و سنت نیکوی پیاده روی برای زیارت آن حضرت، برای آن است که پیروان آن حضرت «پرچم پرافتخار» مبارزه با ستم و ستمگران، قدرت طلبان و مستبدان، و عزت و آزادگی را در دست داشته باشند و بشریت را بدان فرابخوانند. بشر امروز بیش از همیشه به چنین کانونی نیازمند است، روزگاری که ملت های مظلوم زیر چکمه حکومت های استبدادی، و استعمارگران و استثمارگران بین المللی دست و پا می زنند، و چشم امید به مکتبی دوخته اند که آنان را نجات دهد. مکتب حسینی ثابت کرده است که می تواند نجات بخش ملت های ستمدیده باشد. عجالتاً می توانم به دو نمونه اخیر آن، یعنی استقلال ملت هند به رهبری گاندی از استعمار انگلیس، و رهایی ملت ایران از استبداد نظام شاهنشاهی و سلطه قدرت های مستکبر با الهام از این مکتب اشاره کنم.
تأثیر همایش اربعین بر انسجام تشیع و انتقال پیام انسانی عاشورا چیست؟
در اربعین پیام نهضت حسینی را به گوش ملت های جهان برسانیم
یکی از آثار زیارت اربعین که با تشویق و ترغیب ائمه معصومین (ع) از دیرباز مرسوم بوده، به ویژه تشرف با پای پیاده به سمت کربلا که در سالهای اخیر به همایش بزرگی تبدیل شده، وحدت و انسجام شیعیان در انتقال پیام انسانی عاشورا به بشریت است. پیام «حریت و آزادگی»، «ایثار و فداکاری»، «مروت ومردانگی» و «وارستگی از تعلقات دنیوی برای رسیدن به آرمان های متعالی انسانی». این مراسم با شکوه در دنیای امروز با وجود رسانه های متعدد می تواند جلوه های زیبای عاشورا را به بشر تشنه معنویت و ارزش های انسانی منتقل نماید. این که پیروان مذاهب و ادیان دیگر علاقمند به حضور در این همایش می شوند، نشانه تأثیرگذاری آن در دلهای تشنه است. اینکه امتی بعد از 14 قرن در بزرگداشت یاد و خاطره امام حسین (ع) و فرزندان و یارانش، جلوه های زیبایی از ایثار و فداکاری، صبر و استقامت، عشق و دلدادگی، را به نمایش می گذارند، نشانه ظرفیت عظیم مکتب عاشوراست که قرن های متمادی در گذر تاریخ همچون چشمه جوشانی سرازیر بوده و جان های تشنه را سیراب نموده است. امروزه در اربعین حسینی افزون بر بهره معنوی هر یک از زائران کربلا، می توان پیام نهضت حسینی را در گستره جهانی به گوش ملت ها رساند تا با الهام از این مکتب، خود را از ستم ستمگران نجات داده و سرنوشت خویش را به دست گیرند.
برای حفظ عظمت های اربعین چه مراقبت هایی از سوی مردم و مسئولان ضروری است؟
خیلی گذرا می توانم به چند مورد اشاره کنم. آنچه رعایتش لازم به نظر می رسد:
اول اینکه، زائران حسینی به حکمت و فلسفه سفارش پیشوایان دینی بر زیارت اربعین توجه کنند. اینکه زیارت امام حسین(ع) برای ارتباط معنوی با آن حضرت و نزدیک شدن به اهداف و آرمان های اوست. زائر حسینی بعد از زیارت آن حضرت تحولی را در زندگی اش مشاهده کند، دست کم چند گام به آن حضرت نزدیک شده باشد. امام حسین (ع) خود و عزیزانش را قربانی نکرد که پیروانش فقط بر مظلومیت او بگریند، بلکه برای نجات بشریت از گمراهی شرک، و ستم و بیداد، و احیای ارزشهای والای انسانی و الهی قیام کرد.
گفتار و رفتار شرکت کنندگان در همایش اربعین باید موجب افتخار و سربلندی شیعه گردد
دوم آنکه، از هر گونه گفتار و رفتاری که با شأن و شخصیت یک مسلمان و شیعه ناسازگار است، بپرهیزند. همان جمله معروفی که از حضرت صادق (ع) نقل شده که «کونوا لنا زیناً و لاتکونوا علینا شیناً؛ یعنی مایه زینت ما باشید، نه موجب سرافکندگی ما» امام در ادامه حدیث فرمودند: «با مردم به نیکی سخن بگویید، از زبان خویش مراقبت کنید و سخنان زشت بر زبان نرانید.» بخصوص امروزه که گفتار و رفتار کسی در حریم خصوصی نمی ماند. امروز رفتار زائران حسینی در مرأی و منظر جهانیان است. گفتار و رفتار شرکت کنندگان در این همایش بزرگ، موجب افتخار و سربلندی شیعه گردد و الگو و سرمشق دیگران شوند.
نکته سوم، توجه به این موضوع مهم است که امام حسین (ع) به همگان تعلق دارد. مخصوص شیعیان و حتی مسلمانان نیست، چه رسد به این که متعلق به عرب یا عجم باشد. نباید زائر حسینی گمان کند که امام حسین(ع) عرب بوده و کربلا به عرب ها تعلق دارد و با غیرعرب ها رفتار سرد یا ناپسندی داشته باشد، یا فرد نادانی با این استدلال که همسر امام دختر شاه ایران بوده و امام سجاد فرزند یک ایرانی است، لاف ایرانی بودن ائمّه را بزند.
در زیارت اربعین خطاب به امام حسین(ع) عرض می کنیم: شهادت می دهم که پیشوایان از فرزندان تو «کلمه تقوی، نشانه های هدایت، ریسمان محکم الهی و حجت بر اهل دنیا» هستند. یک کلمه در این زیارتنامه پیدا نمی کنید که سخن از قومیت و نژاد و مانند آن باشد. اصلا دین اسلام به ویژه مکتب اهل بیت پیامبر، فراتر از قوم و قبیله و طایفه، زبان و قومیت، عرب و عجم و مانند این اموری است که منشأ جدایی و اختلاف است. پیامبر(ص) مبعوث شد تا پیام توحید را زنده کند و به فخرفروشی های قومی و قبیله ای و نژادی خط بطلان بکشد. هرگز نباید در مراسم اربعین حسینی بوی این گونه امور به مشام برسد و بر وحدت و یکپارچگی شیعیان خدشه ای وارد کند. نه تنها بوی اختلاف شیعیان با یکدیگر را ندهد، بلکه با آغوش باز از پیروان مذاهب و حتی ادیان دیگر استقبال گردد تا با مشاهده ارزشهای والای انسانی در جمع شیعیان، با تعالیم اهل بیت پیامبر بیش از پیش آشنا گردند. این است سیره پیشوایان دینی ما در جلب و جذب پیروان سایر ادیان و مذاهب.
همایش اربعین حسینی عرصه قدرت نمایی احزاب و جریانات سیاسی نیست
نکته چهارم، که بیشتر به دولت ها، احزاب و جریانات سیاسی مربوط می شود، آن است که همایش اربعین حسینی عرصه قدرت نمایی آنان نیست. نباید این مراسم باشکوه که نماد وحدت تشیع است، به میدان اختلاف جریانات مختلف شیعی با یکدیگر تبدیل گردد. پاسداشت این نعمت بزرگ که با توصیه ائمه اطهار (ع) در اختیار شیعیان قرار گرفته، آن است که به عنوان فرصتی برای گسترش پیام نهضت حسینی به بشریت باشد، نه ترویج احزاب و گروه ها و جریانات سیاسی یا شخصیت های دینی و مذهبی؛ که معمولا میدان رقابت ها و کشاکش ها، و حبّ و بغض هاست. همایش اربعین حسینی فرصتی طلایی برای کاهش اختلافات جریانات واحزاب سیاسی و اجتماع همدلانه آنان در خیمه سالار شهیدان است.
لزوم مردمی ماندن همایش اربعین
و نکته پایانی آن که، این همایش همان گونه که در طول تاریخ مردمی بوده، مردمی باقی بماند و حضور حکومت ها فقط در حدّ تسهیل حضور مردم در این مراسم عظیم دینی و برطرف کردن موانع احتمالی آن باشد. دخالت بیش از حد حکومت ها و دولت ها در این مراسم، و خارج کردن آن از حالت مردمی، کمترین پیامد منفی اش آن است که تحت تأثیر تغییر و تحول دولت ها و حکومت ها قرار گیرد، و شکوه و عظمت آن تابع میل و رغبت دولت ها شود. عشق و علاقه وصف ناپذیر مردم به برگزاری این مراسم و تشکیل موکب های متعدد برای خدمت به زائران حسینی، آن را از دخالت نهادهای حکومتی بی نیاز کرده است. مردم این همایش را از آنِ خود بدانند و برای برگزاری سالیانه آن با عشق و علاقه اقدام کنند؛ اگر احساس کنند که متولی این مراسم حکومت ها و دولت ها هستند، دیگر برای برگزاری آن احساس مسئولیت نخواهند کرد. به وجود آمدن چنین حسی در مردم، خطری است که اصل این همایش عظیم را در آینده تهدید می کند.