ادب و آداب منبر؛ صادقی واعظ: بیان توهین آمیز سبب دوری مردم از منابر می شود / خطبا گره گشا و امین مردم باشند/  پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) رفتاری اخلاقی با مخالفین خود داشتند

شفقنا- خطیب و سخنران بیان کرد: گاهی ما چون رعایت اخلاق و کرامت را نسبت به عموم مردم نمی کنیم، همان هایی که به جلسات می آیند از منبر دوری می کنند. نکته دیگر اینکه ما نیازمندیم قبل و بعد از منبر فرصتی را در اختیار مردم بگذاریم و درد و دل و دغدغه ها و انتظاراتشان را بشنویم و در حد امکان گره گشا و امین مردم باشیم.

حجت الاسلام صادقی واعظ در گفت وگو با شفقنا درباره ادب و آداب منبر، اظهار کرد: منبر همچنان با گستردگی فضای رسانه و تبلیغ، مهم ترین ابزار رسانه ای اسلام است و برای گسترش تعالیم اسلامی و معارف اهل بیت(ع) جایگاه خود را در طول قرن ها و از زمان رسول خدا(ص) تاکنون حفظ کرده است.

وی ادامه داد: نکته حائز اهمیت راجع به منبر، قداست آن است چون جایگاهی است که بر آن، براساس آیات قرآن، احادیث و روایات سخن گفته می شود. امام سجاد(ع) در همین ایام وقتی بنا شد در مسجد جامع دمشق خطبه بخوانند و ایراد سخن کنند، زمانی که بر آن جایگاه صحبت از باطل و ترویج باطل بود، فرمودند: «من با دو ویژگی صحبت می کنم، هم رضای خدا در آن هست و هم مفید و اثرگذار برای مردم است.» بنابراین وقتی سخنی در مکانی این دو ویژگی را پیدا کرد، جایگاه «منبر» را خواهد یافت.

وی با تأکید بر اینکه منبر، یک جایگاه مهم، ویژه و مقدس از نظر اسلام و ائمه معصومین(ع) است، گفت: در منبری که بناست تبلیغ دین و ترویج اخلاق شود، حتماً و قطعاً باید کسی که خطیب است و در این جایگاه قرار می گیرد، اخلاق و ادب را رعایت کند. در زمان قدیم مرسوم بود کسانی که می خواستند در این عرصه قدم بگذارند و به عنوان یک سخنران و خطیب مطرح شوند، در محضر اساتید این فن، شاگردی می کردند و غیر از کسب فنون و مهارت سخنوری، آداب، ادب و اخلاق سخنوری را نیز یاد می گرفتند. در واقع هم آموزش می دیدند که در پایین منبر با مردم و مخاطبین چگونه برخورد کنند و چه رفتاری داشته باشند و هم اینکه روی منبر چگونه سخن بگویند و دریافت کنند که علاوه بر بیان سخنان مناسب و متقن، از بهترین الفاظ، کلمات و تعابیر استفاده کنند.

وی افزود: وقتی بناست بر مبنای آیات قرآن، احادیث و روایات سخن گفته شود، باید در استخدام کلمات و بیان جملات حتی در مثال زدن ها این دقت صورت بگیرد که به بهترین شکل و با رعایت اخلاق و آداب و دستورات اسلام صحبت و سخنرانی ارایه شود.

وی به نقش کلیدی مردم در شکل گیری منبر اشاره و خاطرنشان کرد: اگر مردم یا به عبارتی مستمع و مخاطبی وجود نداشته باشد، منبر برای چه کسانی است!؟ این دو لازم و ملزوم هم هستند، روحانیت زمانی موفق است که بتواند در میان مردم بوده و محبوب بین مردم باشد. از مسایل روز و مشکلات و گرفتاری ها و دغدغه های مردم با خبر باشد و بتواند مطالبی را ارایه دهد که برای امروز آنان گره گشا و کاربرد داشته باشد لذا شخصی که خطیب می شود یا کسی که به عنوان منبری مطرح می شود، مردم او را به عنوان عصاره و خلاصه سیره و روش اهل بیت(ع) می شناسند.

آقای صادقی واعظ تصریح کرد: این آیات قرآن درباره ما خطبا بیان شده که خداوند می فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ» اگر سخنی روی منبر گفته می شود، موعظه ای صورت می گیرد و سفارش و تأکید در مساله ای انجام می شود، قبل از هر کسی این خود ما هستیم که باید به آن عمل و آن نکات را رعایت کنیم. زمانی منبر اثرگذار خواهد بود که مردم ببینند آنچه که بیان می شود، پیش از گفتار در رفتار و عمل گوینده متبلور است.

وی خاطرنشان کرد: گاهی اوقات تبلیغ دین، مهم تر از گفتار و رفتار است و ما نمونه های بسیاری از بزرگان و اساتید داریم که هم روی منبر خوب سخن گفتند و هم پایین منبر به آنچه گفتند به خوبی عمل کردند. مساله ای که شاید امروز مقداری کمرنگ شده و مهم ترین دلیل آن استاد ندیدن و شاگردی نکردن است. لذا نیازمندیم که محضر بزرگان و اساتید و کسانی که در این عرصه موی سفید کردن و رعایت ادب کردن، زانو بزنیم و یاد بگیریم.

وی با بیان اینکه در منبر دو نوع ادب لازم است، گفت: یک ادب نسبت به صاحب منبر است که صاحبان، حضرات معصومین خصوصاً حضرت امام حسین(ع) هستند. روش خطبا و منبری ها این بود که بدون وضو منبر نمی رفتند. قبل از سخن گفتن زبان و کام شان را متبرک به تربت امام حسین(ع) می کردند. حداقل قبل از آغاز محرم این کار را انجام می دادند. چهل روز قبل از ماه محرم و ماه مبارک رمضان به روزه داری و نماز و دعا و زیارت عاشورا خواندن در هر روز مقید می شدند تا کلام و نفس شان بر قلوب مردم تأثیر بگذارد و عده ای را متحول کرده و در مسیر حق قرار دهند که در این عرصه، نمونه های فراوانی در طول تاریخ داریم.

وی خاطرنشان کرد: مرحوم پدرم 60 سال افتخار نوکری در عرصه منبر داشت و زمانی که بنا بود آغاز منبر من باشد ایشان سه جمله به من نصیحت کردند و فرمودند؛ اگر کسی برای مجلسی شما را دعوت کرد به این فکر نکن که کجاست و چقدر جمعیت دارد و آیا تبلیغی صورت می گیرد یا خیر. به این فکر کن که سیدالشهدا(ع) در میان این همه خطیب و منبری شما را دعوت کرده است. امام حسین(ع) در ذهن این شخص قرار داده که در میان این افرد به سراغ تو بیاید، پس این دعوت از جانب مولاست و اگر فرصت داری بدون چون و چرا بپذیر.

دوم اینکه اگر یقین کردید که آن مجلس به دعوت مولاست، پس هر چه در پایان صورت گرفت، کم یا زیاد بودن یا نبودنش را با جان و دل بپذیر و اصلاً در این مساله وارد نشو که بخواهیم نرخی برای نوکری تعیین کنیم چون نوکری بر اهل بیت(ع) پادشاهی عالم است.

نکته سوم فرمودند روی منبر وقتی برای مردم سخن می گویی از کلمه «گفته شده و می گویند» پرهیز کن، تا خودت مطلبی را ندیده و به سند آن یقین نداری، بیان نکن. حتماً مطلبی را ببین و مستند برای مردم سخن بگو، از خواب و رویا و کراماتی که شاید باور آن سخت باشد، پرهیز کن. ما تا احادیث و روایات ائمه معصومین(ع) را داریم به مطالب و مسایل دیگری نمی رسیم.

وی افزود: این یک اصل مهم است و آن اینکه اگر ما به این نتیجه برسیم که نوکریم و وظیفه ای جزء نوکری نداریم، آن زمان خیلی از مسایلی که شاید باعث دلخوری و زدگی افرادی که خارج از این محیط هستند، نسبت به جلسات اهل بیت(ع) نمی شود. اگر ما یقین کنیم که برای اهل بیت(ع) قدمی بر می داریم و نفس می زنیم و خدمت به دین می کنیم، اجر و پاداش و عنایت و برکات آن را خداوند و ائمه معصومین(ع) به ما تفضل می کنند.

وی بیان کرد: گاهی لطفی از جانب مردم هست که می رسد اما اینکه آن مسأله شرط، مهم و ارزشمند شود، اشتباه است. نوکر هیچ وقت دغدغه تأمین زندگی خود را ندارد چون می داند همه امورش در اختیار مولا و اربابش است. اگر به یقین می گوییم ما نوکر سیدالشهدا هستیم، سیدالشهدا هم به بهترین شکل عزت و آبروی افرادی که در مسیرش قدم بر می دارند را حفظ می کند.

وی به نوع دیگری از ادب منبر اشاره و تصریح کرد: یک خطیب روی منبر باید بدون توجه به هیئتی و غیر هیئتی بودن افراد، ادب را نسبت به عموم مردم رعایت کند و همانند پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) با احترام و اخلاق مداری با مخالفین برخورد کنند که همین حفظ کرامت و اخلاق سبب می شد برخی از دشمنان و مخالفان را جذب و محب خود گردانند.

وی تصریح کرد: گاهی ما چون رعایت اخلاق و کرامت را نسبت به عموم مردم نمی کنیم، همان هایی که در جلسات می آیند از منبر دوری می کنند. ما نیازمند به این هستیم که قبل و بعد از منبر فرصتی را بگذاریم، اگر سخن می گوییم و ساعتی مردم گوش می کنند، ساعتی را هم در اختیار مردم بگذاریم و حرف مردم را بشنویم، درد و دل و دغدغه ها و انتظاراتشان را بدانیم. به عبارت دیگر اگر بالای منبر صحبتی می کنیم پایین منبر هم گره گشا و امین مردم باشیم.

نه اینکه از پشت یک تریبون و یک فضای جداگانه ای، وارد جلسه شویم و بعد هم به سرعت از این مجلس خارج شویم. این هنر نیست بلکه هنر بودن با مردم و آشنا بودن با مشکلات و مسایل مردم است.

آقای صادقی واعظ ادامه داد: امام رضا(ع) در زمانی که به خراسان آمده بودند، نامه ای به امام جواد(ع) نوشتند و فرمودند: پسرم شنیدم که اطرافیان، تو را از دری وارد مسجد می کنند که مردم کمتری را می بینی، عزیز دلم از دری رفت و آمد کن که عموم مردم عبور و مرور می کنند تا از نزدیک با مردم و مسایل و مشکلاتشان آشنا و با خبر شوی. این مطلبی است که اهل بیت(ع) به ما یاد دادند و امیدوارم عامل به این امر مهم باشیم.

وی به آسیب های هتاکی و توهین روی منبر اشاره و اظهار داشت: گاهی مطالبی منتشر می شود یا سخنانی از تریبون رسمی و غیر رسمی بدون آگاهی و اطلاع کامل در مورد دین و معارف اهل بیت(ع) یا نحوه عزاداری گفته می شود. در میان ما یک غیرت دینی وجود دارد و قطعاً و حتماً باید در برابر این دشمنی ها و عناد ورزی ها ایستاد و قاطع با آن برخورد کرد، اما چگونه برخورد کردن هم حائز مهم است.

وی عنوان کرد: یک زمانی این مسایلی که مطرح می شود، عامدانه است در عین حالی که باید مقابل این گونه افراد ایستاد اما با دلیل، منطق و برهان باید پاسخ داد. گاهی برخی از افراد، شبهه ای را مطرح و یک مساله ای را عنوان می کنند، آیا فقط با فحاشی کردن و هتاکی کردن و به کار بردن الفاظ نادرست بر روی منبر می توان پاسخ داد یا در عین حالی که محکم و قاطع باید سخن گفت، با دلیل و منطق باید طوری صحبت کرد و از حق دفاع نمود که عموم مردم بپذیرند. ما گاهی دلمان می خواهد دفاع کنیم اما خوب دفاع کردن را نمی دانیم و دفاع اشتباه می کنیم لذا به جای اینکه این دفاع، سودمند باشد، زیانبار است.

نکته بعدی اینکه گاهی این شبهات و سوالات و مسایلی که گفته می شود، جاهلانه است. اهل بیت(ع) با این گونه افراد به نرمی و ملایمت برخورد کردند. شخصی محضر امام رسید و ایستاده عرض کرد که من امامت شما را قبول ندارم، حضرت او را طرد نمی کند بلکه این فرد را به گفت وگو دعوت می کند. شخصی خدمت رسول خدا(ص) رسید و از روی عدم آگاهی و شناخت، به حضرت عرض کرد که من دوست دارم فلان گناه و عمل قبیح را انجام دهم، پیامبر این فرد را طرد نکردند و با او برخورد تلخ نداشتند بلکه با نرمی، ملایمت و خوش رویی با او صحبت کردند و در عین حال پاسخ درست و منطقی دادند.

وی با تاکید بر اینکه قبل از ایراد سخن روی منبر، نیازمند تفکر هستیم، گفت: امام علی(ع) فرمودند: قبل از اینکه سخنی بگویید، درباره آن سخن فکر کنید و بسنجید که این حرف خوب یا بد است. بر فرض خوب بودن، بررسی کنید که زمان و مکان برای بیان آن مناسب است. بر فرض اینکه زمان مناسبی است، تامل کنید که از چه ادبیات، الفاظ، کلمات و مثال هایی برای بیان این مطلب استفاده کنید. گاهی حرف ما خوب است، اما بیان خوبی نداریم و به جای اینکه اثرگذار باشد، نتیجه عکس دارد.

آقای صادقی واعظ غنای محتوای سخنان روی منابر را مورد تاکید قرار داد و عنوان کرد: با وجود قرآن کریم، احادیث و روایاتی که از ائمه معصومین(ع) به ما رسیده و سیره و روشی که از اهل بیت(ع) در دست داریم و با توجه به تاریخ بسیار غنی اسلام، می توانیم به چهار نکته مهم مسلح شویم، یک آیات قرآن و تفسیر، دوم احادیث و روایات، سوم تاریخ آن هم با همه ابعادی که وجود دارد، و چهارم آشنا بودن با مسایل روز اجتماع؛ چه به لحاظ مباحث روانشناسی و چه از نظر مباحث جامعه شناسی.

این خطیب و سخنران افزود: اگر مسلح به علم روز و یک شناخت کامل نسبت به وضعیت جامعه باشیم، می توانیم بهترین مطالب را ارایه دهیم و در عین حالی که به روز و کاربردی سخن می گوییم اما از این منابع غنی آیات و احادیث و روایات و تاریخ هم بهره ببریم. به عنوان یک فرد کوچک و ناچیز در این عرصه، معتقدم منبر در همان دقایق محدودی که شکل می گیرد، می تواند هم پاسخگوی مسایل و سوالات اعتقادی باشد، هم اخلاق اسلامی را ارایه دهد و هم برای مشکلات و مسایل و دغدغه های روز مردم یک مسیر روشنی را ارایه دهد.

وی گفت: به نظرم امروز منبر از یک وجه بودن خارج شده و آن کسی در عرصه منبر و خطابه موفق است که بتواند در همان زمان محدود، چند وجهی سخن بگوید. در عین حالی که یک نظم مشخصی دارد، حداقل سه وجه اعتقاد، اخلاق و مسایل روز را در منبر خود داشته باشد. ابتدا و انتهای منبر معلوم باشد، مقدمه و ذی المقدمه مشخص گردد و وقتی مخاطب و مستمع از پای منبر بلند می شود و از مجلس خارج می شود بداند که امروز چه چیزی شنیده و چه چیزی را برای نیازهای امروز خود از این منبر یاد گرفته است. چنین منبری اثرگذار است و همچنان عموم مردم خصوصاً جوانان به آن مشتاق هستند.

آقای صادقی واعظ در پایان اظهار کرد: نکته حائز اهمیت اینکه امروز نمی توان از فضای مجازی غافل بود و باید از ابزارهایی که روز به روز در جامعه و دنیا بروز‌ و ظهور می کنند، بهره ببریم. گاهی از منبر یک ساعته می توان یک دقیقه مطلب ناب و اثرگذار را انتخاب کرد و با استفاده از فضای مجازی، میلیون ها نفر از این مطلب مفید و قابل استفاده، بهره ببرند.