شفقنا – آیت الله کاظم قاضی زاده درسلسه نوشتارهایی با عنوان «ادب انبيا در دعا به روايت قرآن کریم» که دراختیار شفقنا قرار داده و در سومین قسمت این گونه آورده است:
در ادامه به موارد ديگري در اهميت دعا در قرن كريم مي پردازيم
تضمين استجابت دعا
گاهي سرخوردگي از دعا به جهت عدم اطمينان به اجابت آن است . قران كريم به صراحت به اجابت قطعي دعا مي پردازد و در آيات متعدد آن را تكرار مي كند .
در سوره غافر مي خوانيم :
وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني أَسْتَجِبْ لَكُم
ترجمه: و پروردگارتان گفت: مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم[1]
استجابت همواره در پس دعا وجود دارد . البته استجابت بمعناي برآوردن هميشگي خواسته پس از خواندن خداي بزرگ نيست . بلكه نسبت به خواسته و سوال شرايط مختلفي است كه بعدا بيان مي شود اما اين آيه تضمين پاسخگويي دعا است .
در آيه لطيف سوره بقره كه پس از آيات صيام آمده مي خوانيم :
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي وَلْيُؤْمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ(2).
و هر گاه بندگان من، از تو در باره من بپرسند، [بگو] من نزديكم، و دعاى دعاكننده را- به هنگامى كه مرا بخواند- اجابت مىكنم، پس [آنان] بايد فرمان مرا گردن نهند و به من ايمان آورند، باشد كه راه يابند. (البقره:186)
این آیه در قران کریم از جهت تکرار نام خدا بصورت متکلم وحده استثناء است این تکرار هفت بار است که همراه با تاکید بر استجابت قطعی است.
علامه طباطبایی در این باره می نویسد:
اين آيه در افاده مضمونش بهترين اسلوب و لطيفترين و زيباترين معنا را براى دعا دارد.
اولا: اساس گفتار را بر تكلم وحده (من چنين و چنانم) قرار داده، نه غيبت (خدا چنين و چنان است)، و نه سياقى ديگر نظير غيبت، و اين سياق دلالت دارد بر اينكه خداى تعالى نسبت به مضمون آيه كمال عنايت را دارد.
و ثانيا: تعبير فرموده به (عبادى بندگانم)، و نفرمود (ناس مردم) و يا تعبيرى ديگر نظير آن و اين نيز عنايت ياد شده را بيشتر مىرساند.
و ثالثا: واسطه را انداخته، و نفرموده: (در پاسخشان بگو چنين و چنان) بلكه فرمود:
(چون بندگانم از تو سراغ مرا مىگيرند من نزديكم).
و رابعا: جمله: (من نزديكم) را با حرف (ان) كه تاكيد را مىرساند مؤكد كرده و فرموده: (فانى قريب) پس به درستى كه من نزديكم.
و خامسا: نزديكى را با صفت بيان كرده و فرموده: (نزديكم) نه با فعل، (من نزديك مىشوم) تا ثبوت و دوام نزديكى را برساند.
و سادسا: در افاده اينكه دعا را مستجاب مىكند تعبير به مضارع آورد نه ماضى، تا تجدد اجابت و استمرار آن را برساند.
و سابعا: وعده اجابت يعنى عبارت (اجابت مىكنم دعاى دعا كننده) را مقيد كرد به قيد (اذا دعان- در صورتى كه مرا بخواند) با اينكه اين قيد چيزى جز خود مقيد نيست، چون مقيد خواندن خدا است و قيد هم همان خواندن خدا است و اين دلالت دارد بر اينكه دعوت داعى بدون هيچ شرطى و قيدى مستجاب است نظير آيه:” ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ” «1» و اين هفت نكته همه دلالت دارد بر اينكه خداى سبحان به استجابت دعا اهتمام و عنايت دارد.
از طرفى در اين آيه با همه اختصارش هفت مرتبه ضمير متكلم (من) تكرار شده، و آيهاى به چنين اسلوب در قرآن منحصر به همين آيه است.[2]
پيامدهاي عدم حضور دعا در زندگي
دعا و ارتباط با پروردگار نه تنها حضورش ارزشمند است كه نبود آن نيز جانكاه و بد عاقبت است
وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ(3).
از این آیه استفاده می شود که دعا و عبادت به هم نزدیک هستند بطوری که کسی که زندگیش از دعا خالی است گویا عبادت نمی کند و جایگاهش نیز جهنمی سخت است
بیشتر مفسران شیعی همچون شیخ طوسی در التبیان[3] و مرحوم طبرسی در مجمع البیان[4] و همچنین در میان اهل سنت طبری در جامع البیان[5] و ابن ابی حاتم در تفسیر القرآن العظیم[6] و بسیاری دیگر، دعا را در آیه مذکور به معنای عبادت گرفتهاند. و به گفته قرطبی در (الجامع لِاحکام القرآن) اکثر مفسران دعا در آیۀ (اُدعُنی أستجب لکمْ) را به معنای عبادت دانستهاند.[7]
در بخش اول آیه، خداوند دستور به دعا کردن و خواندن را داده و اجابت آن را نیز خود عهدهدار شده است. در ارتباط با این بخش در مبحث (دعا و استجابت) إنشاء الله بحث خواهد شد. در بخش دوم، سرنوشت و سرانجام سرپیچیکنندگان از عبادت و کسانی که متکبرانه و از روی بینیازی از پرستش خداوند سرباز میزنند مطرح شده و برای آنان وعدۀ عذاب و جهنم همراه با خواری و ذلت داده شده است خداوند در بخش دوم نفرمودهاند: (الذینَ یستکبرونَ عن دعائِی) بلکه از همان (دعا) که در بخش اول در ضمن (اُدعونی) آورده است تعبیر به عبادت کرده است. و این تعبیر به وضوح و صراحت نشان میدهد که دعا همان عبادت است. به علاوه تهدید به عذاب و آتش دوزخ که در آیه، مطرح شده متناسب با ترک عبادت است نه ترک دعا.
علامه طباطبائی (ره) در این ارتباط میفرماید: (خدای متعال به همین اتحاد حقیقت دعا و و عبادت اشاره دارد آن جا که میفرماید: (قالَ رَبُکُم اُدعُونی) که ملاحظ میکنید در اول فرمان به دعا داده، سپس همین تعبیر به دعا را مبدّل به تعبیر به عبادت کرده است.»[8]
در اين آيه روي گرداني از دعا را مساوي رويگرداني متقابل پروردگار عالم مي داند
قُلْ مَا يَعْبَؤُاْ بِكمُ رَبىّ لَوْ لَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامَا(7)
ترجمه: بگو: «اگر دعاى شما نباشد، پروردگارم هيچ اعتنايى به شما نمىكند. در حقيقت شما به تكذيب پرداختهايد و به زودى [عذاب بر شما] لازم خواهد شد.»
این ایه نیز به رویگردانی خداوند نسبت به کسانی که اهل دعا نیستند اشاره می کند
در مجموع دعا مورد امر پروردگار قرار گرفته و کسانی که از انجام آن سر باز زنند در دنیا و آخرت طرد شده هستند و برای آنان که دعا می کنند پاداش های متعددی که اول آنها اجابت است ذکر شده است و در اندیشه دینی جایگاه ویژه دارد.
__________
(2) سورة البقرة، الآية: 186.
(3) سورة غافر، الآية: 60.
(4) سورة الأعراف، الآيتان: 55، 56.
(5) سورة غافر، الآية: 14.
(6) سورة غافر، الآية: 65.
(7) سوره الفرقان 77.
[1] ابنعباس، عبدالله بن عباس، غريب القرآن فى شعر العرب، 1جلد، مؤسسة الكتب الثقافية – لبنان – بيروت، چاپ: 1، 1413 ه.ق.
[2] . ترجمه الميزان، ج2، ص: 42
[3]. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق با مقدمه شیخ آغابزرگ تهرانی و تحقیق احمد قصیر عاملی، ج 9، ص 90
[4]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی علوم القرآن، تحقیق محمد جواد بلاغی، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ج 8، ص 823
[5]. طبری، ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن بیروت، دار المعرفه، 1412، ج 24، ص 52
[6]. ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: اسعد محمد الطیب، عربستان سعودی مکتبه نزار مصطفی الباز، 1419، ج 10، ص 3269
[7]. قرطبی، محمد بن انصاری، الجامع لاحکام القرآن، قاهره، دارالحدیث 1416 ه، ج 15، ص 313
[8]. علامه طباطبائی، پیشین، ج 10، ص 38 و 39
