ارزیابی عملکرد شفقنا در میزگرد «استراتژی رسانه ای ایران در جهان اسلام»: شفقنا مسایل داخلی ایران را نادیده نگیرد

شفقنا- در بخش دوم میزگرد «استراتژی رسانه ای ایران در جهان اسلام» که به مناسبت سالگرد تاسیس شفقنا با حضور آقایان حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی جوادی آملی مدرس حوزه علمیه، مراد کاویانی راد مدرس ژئوپلیتیک و بشیر معتمدی، مدرس ارتباطات برگزارشد، سایت شفقنا به عنوان رسانه ای که دینی و منطقه گرا معرفی می شود، مورد ارزیابی قرار گرفت و حاضران انتقادها و پیشنهادهای خود را برای عملکرد بهتر ارائه دادند.

بحث های قبلی میهمانان این میزگرد را در اینجا (قسمت اول میزگرد «استراتژی رسانه ای در جهان اسلام») ببینید.

*بعضی درباره تفکری به نام روزنامه نگاری اسلامی صحبت می کنند. با توجه به اینکه شما برآمده از حوزه هستید، آیا باید اصول کلانی مثل همه جانبه گرایی، بی طرف بودن، صداقت و امثال آن را خارج از اسلام بدانیم یا بگوییم اسلام از این موضوعات صحبت نمی کند؟

جوادی آملی: خیر! این موارد از احکام بین المللی اسلام است. اواسط عرایضم عرض کردم که باید این سه حوزه را جدا کرد و آنها را با هم دید و یک نفس واحدی بتواند این سه حوزه را مدیریت کند. به این معنا نیست که بر فرض در نگاه شیعه گرایانه نباید همه جانبه باشیم، اما در نگاه بین المللی باید باشیم. بر فرض اینکه می گویند امانت داری از احکام بین المللی است و این مثال را مطرح می کنند که امام سجاد(ع) فرموده است که «اگر کسی که قاتل پدرم بود، شمشیری که با آن پدرم را کشت به من به رسم امانت بسپارد، آن امانت را برمی گردانم». این در این حد است و در گفتار که قضیه روشن تر است. اگر به شخصی گفتند که تو برو و گزارش تهیه کن و او می پرسد که چه گزارشی تهیه کند و به او گفتند که گزارشی که منافع من را تامین کند، این از ابتدا به دروغ در حال حرکت است.

*با توجه به مسیری که میزگرد داشت و مواردی که هر سه گرامی برای شکل گیری یک رسانه دینی موثر در منطقه مطرح کردند، مسیری که شفقنا در چهار سال گذشته آمده است و نحوه ورودش به تحولات منطقه ای و مسایل دینی را چطور ارزیابی می کنید و به طور کلی چه نقاط قوت و ضعفی برای عملکرد آن می توان برشمرد؟

کاویانی راد: چند توصیه دارم که ان شاءالله مبنای کار دوستان قرار بگیرد و بتواند از این به بعد مخاطبان بیشتری را جذب کند و فضاسازی لازم را به دست آورد که بتواند به کار خود ادامه بدهد.

یک اینکه وقتی به سایت شفقنا نگاه می کنیم، مشاهده می شود بخش عمدهای از کسانی که در حوزه مذهب صحبت می کنند، روحانی هستند. حال ممکن است یک روحانی مسیحی باشد، اما یادمان باشد که الزاماً معرفت دینی در حوزه روحانیت نیست. بسیاری از دانشگاهی های ما هستند که در حوزه تولید معرفت، افراد پیشگام و انسان های اثرگذاری هستند و آثار عمیق و دقیقی هم از خود بروز داده اند. من کمتر دیده ام که رسانه شما به دنبال این افراد برود یا حداقل عکس های آنها را کمتر در شفقنا دیده ام.

دو اینکه وقتی از جهان اسلام و قلمرو کشورهای اسلامی حرف می زنیم، این کشورها ترکیبی از برداشت های مختلفی هستند که از اسلام وجود دارد؛ از من شیعه مذهب گرفته تا شافعی و حنفی و حنبلی و… هستند. اگر بتوان در قالب این رسانه به تفاوت ها و تشابهات با حفظ حرمت مذاهب پرداخت، از جمله رسانه هایی خواهد بود که در بین رسانه ها می تواند مرجع باشد. من ندیدم رسانه ای پرداخته باشد به اینکه در حوزه احکام فقهی چه تفاوت اساسی بین من و یک شافعی یا حنفی و… وجود دارد. من این را ندیده ام و واقعا دوست دارم بدانم که چه تفاوت ها یا تشابهاتی وجود دارد، چرا که یکی از مباحث مورد علاقه من، همبستگی و پیوستگی سرزمینی است. در این گونه مباحث بسیار شنیده ام که به طور مثال شافعی ها از لحاظ احکام فقهی قرابت بیشتری با تشیع دارند، من واقعاً نمی دانم این قرابت در چه حوزه هایی است و تفاوت ها و تمایزات شیعه با حنفی در چیست. اگر شفقنا بتواند کار را انجام دهد و در عین حال با علمای آنها هم صحبت کند، به نظر من می تواند حداقل برای دانشگاه های ما در آن حوزه به عنوان یک مرجع باشد.

مطلب دیگر که می تواند اثرگذار باشد، این است که شما چقدر توانسته اید اهل سنت داخل ایران یعنی کسانی که حداقل از نظر فرهنگی به من نزدیکترند و زبان فارسی هم بلدند و می توانند از رسانه شما هم استفاده کنند را با خود همراه کنید؟ آیا شفقنا منعی برای همکاری با مولوی حمید و … دارد؟

*نه! منعی نیست. سال گذشته شفقنا با سفر به چند استان اهل سنت، گزارش های مختلف و گفت وگوهای مفصلی تهیه کردند. این در حوزه مذاهب بود و همینطور در حوزه ادیان دیگر از جمله مسیحیت و زرتشتی و کلیمی نیز گفت وگوهایی با چهره های مذهبی این ادیان صورت گرفته است.

کاویانی راد: اما کمرنگ است.

*متناسب با ظرفیتی که هست، کار می شود. به طور مثال نقدی را شما داشتید مبنی بر اینکه اغلب مصاحبه شونده ها روحانی هستند؛ این در حالیست که برخی روحانیون نیز این نقد را به ما وارد می کنند که شفقنا غیرمعمم ها و دانشگاهیان را پررنگ تر کرده است. در حالی که ما سعی کردیم این ظرفیت را برای همه صاحب نظران فراهم کنیم و دیدگاه های آنها را در اختیار مخاطبان قرار دهیم.

کاویانی راد: حداقل این برداشتی است که من در مدتی که شفقنا را پیگیری می کنم، داشته ام که به نظر می رسد این موضوع خیلی کمرنگ است.

بحث بعدی نیز این است که دنیا از رویکردهای جنگ مآبانه و توام با کشمکش گریزان است. امروزه در مناسبات قدرت، عمدتاً گفتمانی غالب است که در آن بر همکاری و همزیستی گروه ها و اندیشه های مختلف تاکید کند. بر این اساس چنانچه بتوانید در مصاحبه ها و گزارش هایتان این بعد همزیستی و و همکاری بین ادیان و مذاهب اسلام و مسیحیت را انجام دهید، بخش عمده ای از مخاطبین را به سمت خود جذب خواهید کرد. خواهش من این است که سعی کنید افرادی که معمولاً یک تحلیل خشن از اسلام به دست می دهند را بزرگنمایی نکنید. ممکن است در فضای رسانه افراد بسیار مطرحی هم باشند، اما شما به عنوان یک رسانه سعی نکنید آنها را بزرگ کنید. عمدتاً بر بعد رحمانیت اسلام تاکید فراوان کنید، نه مانند کسانی که بیشتر آن بعد انتحاری اسلام یا فقط جهاد را در اسلام می بینند. به طور قطع اسلام فقط جهاد نیست.

دیگر اینکه سعی کنید نسبت به بسیاری از مسایلی که بررسی می کنید رویکرد نقادانه ای داشته باشید و الزاماً در چارچوب آن چه برای خود تعریف کرده اید، حرکت نکنید. سوال من این است که آیا شما تا به حال توانسته اید رویکرد نقادانه ای نسبت به تحولات سوریه هم داشته باشید؟ یعنی می توانید این کار را انجام دهید؟ به طور مثال این را مطرح کنید که در مرگ بیش از 350 هزار نفری که در سوریه کشته شدند، آقای بشار اسد مقصر نبوده است؟ اگر این کار را انجام دهید، حداقل بخش عمده ای از اهل سنت منطقه به سمت رسانه شما می آیند زیرا بخش عمده ای از اهل سنت منطقه، واقعاً تلقی ای که رسانه های ما از آقای بشار اسد منتشر می کنند را ندارند. وجوه منفی آن را هم بگوییم و این را نیز مطرح کنیم که اگر آقای بشار اسد را برداریم، این کشور با یک آشوب جدی مواجه می شود، بنابراین بگوییم درست است به این شکل است، اما  این کارها را هم در کنار آن انجام داده است.

*در همین مورد سوریه، اگر اخبار شفقنا را هر روز دنبال کنید خواهید دید که ما حجم بالایی از انتقادهای مطرح به اسد را منتشر کرده ایم؛ البته نه با قرائت العربیه بلکه با قرائت شفقنا

کاویانی راد: نه! نباید قرائت آنها باشد؛ آن وقت شما در زمین آنها بازی کرده اید.

* با توجه به موانعی که در همین میزگرد برای شکل گیری رسانه های موثر منطقه ای ذکر شد؛ بدون رد کاستی های موجود می توانم بگویم مسیری که شفقنا تا امروز طی کرده در راستای بسیاری از  توصیه های شما بوده است. در مورد آقای بشار اسد و موضوع سوریه نیز ضمن رعایت سیاست های رسمی ایران، سعی شده است مسیری نزدیک به تعادل طی شود و نقدها در گفت وگوها یا ترجمه ها و… به شکلی مطرح شده است. دوست داشتم این مثال را از زبان شما بشنوم، نه اینکه خودم مطرح کنم که در فاجعه منا و تبعات بعد از آن، وقتی غالب رسانه ها و حتی برخی مسوولان گرفتار هیجان زدگی شدند، شفقنا از معدود رسانه هایی بود که سعی کرد رویکردی عقلانی به موضوع داشته باشد و از هیجان بکاهد و گفت وگوهایی در جهت دوری از هیجان زدگی و مبتنی بر عقلانیت در بحران ایجاد شده را تهیه کرد. چرا که علاوه بر حضور هموطنان و دیپلمات های ما در آنجا، با توجه به موضوع حج و… باید این نگاه بلند مدت را در نظر داشت که خواسته و ناخواسته لزوم ارتباط با عربستان برای ایران وجود دارد. شفقنا با همه کاستی ها و موانع موجود و محدودیت های مالی و نیروی انسانی تلاش کرده است در مسیری عقلانی و نزدیک به پیشنهادات شما حرکت کند.  

کاویانی راد: انشاءالله که همینطور است چون من مدت چندانی نیست که با شفقنا آشنا شده ام. بر این اساس از بین مناسبات قدرتی که بین جمهوری اسلامی و هر کشور دیگری مطرح می شود، شما بر روی بعد همزیستی و همکاری و تعامل تأکید بیشتری داشته باشید. هرچند که گفتید ما داریم این کار را انجام می دهیم. به همین خاطر رفتن به سمت مسایل هیجانی، انقلابی گری به معنای منفی قضیه و جنگ به جز مصیبت بر کشورهای اسلامی، واقعاً نتیجه دیگری دربر نخواهد داشت. چقدر خوب است که رسانه بتواند با توجه به نقشی که در تصویرسازی ذهنی و در خلق تصور ژئوپلیتیک دارد، بتواند ذهنیت کارگزاران سیاسی کشورهای مختلف را به این سمت بیاورد. به طور مثال امروز مناسبات ایران با عربستان توام با تنش جدی است، چقدر خوب است که ما  وقتی راجع به عربستان صحبت می کنیم، بر آن الزاماتی که ما ناگزیر هستیم با عربستان تعامل داشته باشیم هم تاکید شود و نه صرفاً بر بعد هیجانی و عاطفی قضیه. بعد هیجانی و عاطفی قضیه می شود اینکه جماعتی تحت تاثیر قرار می گیرند و مسایلی مانند حمله به کنسولگری را به وجود می آورند و هزینه بسیاری هم بر کشور تحمیل می کنند. حمله به کنسولگری و سفارت عربستان، واقعاً هزینه زیادی به کشور تحمیل کرد. من به جرأت می دیدم که وقتی رییس جمهور و وزیر خارجه ما در آن موقعیت که قرار می گرفتند، دچار استیصال شده بودند؛ چه بگویند؟ اصلاً می شد دفاع کرد؟ نه نمی شد. در صورتی که اگر آن اتفاق نمی افتاد، ایران چقدر ساده تر می توانست از منظر قدرت و با یک گفتمان بسیار منطقی تر با دنیا برخورد کند. عربستان در این مدت تلاش بسیاری کرد که بر ما هزینه تحمیل کند. تاکید می کنم اگر انشاءالله بتوانید در قالب تعامل، همکاری و همزیستی بین گروه های مختلفی که در جهان اسلام وجود دارند و تقریباً مخاطب شما هستند، حرکت کنید، موفقیت شما بسیار بیشتر از گذشته خواهد بود.

معتمدی: یکی از مهمترین نقاط قوت فعلی شفقنا، جلب اعتماد طیف های مختلف سیاسی و از جمله طیف های مختلف دینی است که در حوزه قرار دارند. شاید شفقنا تنها رسانه ای باشد که می تواند صحبت های یک مرجع تقلید مثل آقای شبیری، آقای وحید و… را منعکس کند. شاید به دلیل همین مسایلی که آقای جوادی فرمودند که ممکن است برخی رسانه ها صحبت های ایشان را کم و زیاد کنند، بسیاری از علمای ما نمی توانند این اعتماد را به رسانه ها داشته باشند. این در حالیست که شفقنا توانسته است این اعتماد را ایجاد کند تا مراجع بتوانند حرف هایشان را از این طریق بزنند. حتی تا جایی که من می دانم علمای اهل سنت هم به این رسانه اعتماد دارند و چه در ایران و چه در جهان اسلام حاضرند حرف هایشان را از این طریق منتقل کنند. این نکته قوت بسیار بزرگی است که فکر می کنم اگر همین روند و همین فرایند طی شود، می تواند تاثیرگذاری آن را نیز بیشتر کند، اما نقطه ضعف عمده ای که من احساس می کنم ناظر بر حرف جناب آقای دکتر هم هست، ضریب نفوذ شفقناست که هنوز هم پایین است. بعد از چهار سال کار کردن به نظر می رسد شفقنا بسیار سریع تر از این باید رسانه اول کشور شود. اگر شفقنا واقعاً می خواهد حرفی برای گفتن داشته باشد، باید همه رسانه ها نگاه کنند که این رسانه چه می گوید. حسنی که شفقنا دارد، این است که وابسته به جایی نیست و می تواند خیلی راحت تر و با آزادی بیشتر عمل کند. به شرط اینکه آن نگاه حرفه ای وارد کار شود و بتواند به واسطه آن نگاه حرفه ای، ضریب نفوذ خود را خیلی جاها افزایش دهد. چون در حال صحبت درباره شفقنای فارسی هستم، معتقدم رویکردی که داشته و شاید بتواند تجدیدنظری روی آن کند، این است که روی بسیاری مسایل ریز جامعه ما وارد نشده است. در صورتی که اگر به صورت حرفه ای وارد این موضوعات شود، بسیار بهتر از آن می تواند واقعاً عمل کند و بعد می تواند بازتاب بسیار مثبتی داشته باشد. یک مثال می زنم از زمانی که آقای فاتح در ایسنا بود. حصر آقای منتظری برداشته شد. آن زمانی که حصر ایشان برداشته شد، ایسنا اولین رسانه ای بود که با ایشان مصاحبه کرد. این اهمیت فراوانی داشت و در آنجا منبع خبری ایسنا، منبع اول رسانه های همه دنیا شد. آن وقت بسیار هوشمندانه، سوالی که ایسنا کرد از آقای منتظری چه بود؟ اینکه آیا آمریکا می تواند به منطقه ما وارد شود یا خیر؟ از آقای منتظری که بالاخره به واسطه فرایندی که طی شد و حصری که صورت گرفت، ممکن بود منتقد جدی حکومت شود، سوالی درباره موضع آمریکا می شود که آن زمان بحث حضورش در منطقه، افغانستان و عراق مطرح بود. این خیلی ارزشمند بود. صحبت من این است که حضورهای به موقع، مصاحبه های به موقع و نگاه حرفه ای به موقع حتی در مسایل داخلی ایران می تواند این رسانه را رسانه اول کند.

*با توجه به این که رویکرد شفقنا این نیست که وارد سیاست داخلی شود، فکر می کنید کجا می تواند حضور به موقع داشته باشد؟

معتمدی: اتفاقاً می گویم که در این سیاست باید تجدیدنظر کند؛ یعنی حرفم این است که اگر بخواهد رسانه اول ایران باشد و در رسانه های فارسی زبان بین فارس، تسنیم، ایسنا و خبرگزاری هایی که امروز وجود دارند، دیده شود، یکی از شاخصه ها این است که بتواند حرف اول را از نگاه حرفه ای مطرح کند. همانطور که آن زمان در ایسنا به این شکل بود. در ایسنا همیشه، همه گروه ها و دسته جات به آن اعتماد داشتند. در آن زمان ما مدتی در قسمت پژوهشی ایسنا فعال بودیم، یادم هست خود آقای فاتح می گفت آخر هفته به من بگو که به طور مثال چند مصاحبه با اصلاح طلب ها و چند مصاحبه با اصول گراها داشته ایم؛ البته آن زمان این اسم به آنها تلقی نمی شد. این کار برای آن بود که بداند توازن حفظ شده است یا خیر! این نگاه خیلی حرفه ای است. نگاه حرفه ای که می گوید من باید یک رسانه متعادل باشم و به همه اجازه حرف زدن بدهم و این ویژگی آن مقطع ایسنا بود. نگاهی که می تواند شفقنا را به سطحی برساند که اجازه دهد همه حرف بزنند و در عین حال در این حوزه ها حرفه ای وارد شود. آن زمان است که نفوذ رسانه زیاد می شود و همه به آن ارجاع دهند و همه می خواهند ببیند شفقنا چه می گوید. البته در بعضی قضایا به این شکل وارد شده است، یادم هست در موضوعی با خود آقای جوادی، مصاحبه ای به موقع داشتید که خیلی هم تاثیرگذار بود. این گونه اتفاقات باید خیلی زیاد باشد که بعد همه رسانه ها از شفقنا نقل کنند. من با آن نگاه هم موافق هستم که اگر شفقنا در حوزه دین به حوزه علمیه بسنده کند، برای نیازهای مذهبی جامعه ایران پاسخگو نیست. حداقل باید بتواند آن نگاه مذهبی که عمدتاً در مصاحبه ها و… دیده می شود را کمی وسیعتر کند. ضمن اینکه آن اعتماد گروه های مختلف حوزه به شفقنا نکته مثبت آن است، اما این را هم در کنار آن باید گذاشت و نگاه های دیگر را هم توسعه داد. به این معنا که در حوزه دینی به آن نگاهی که در حوزه هست، بسنده نکند. این بسیار مهم است که بتواند طیف های وسیع تری از جامعه را ببیند. می تواند بخش های تصویری را راه اندازی کند و به طور مثال ویدیو بگذارد که می تواند شفقنا را بسیار حرفه ای تر کند.

*یعنی ویدیوهای خبری و تولیدی؟

معتمدی: بله! ویدیوهایی خبری باشند چون امروز عمده رسانه ها و مخاطبان به دنبال موضوعات تصویری هستند. فعال کردن شبکه های اجتماعی هم خیلی تاثیرگذار است که بتواند خبرهای تولیدی را کوتاه و به صورت بسیار حرفه ای در شبکه های اجتماعی گسترش دهد. چرا که شاید خیلی ها در طول روز فرصت نکنند سراغ سایت شفقنا بروند، اما اگر خبرها به صورت یک شبکه اجتماعی منتشر شود، خود به خود همه اسم شفقنا را می شنوند و این باعث می شود که سریع تر جایگاه و نفوذ خود را پیدا کند. از نفوذ قسمت های عربی و انگلیسی شفقنا چندان خبر ندارم که به چه صورت است، اما در جامعه ایران با توجه به اینکه 4 سال هم گذشته است، امروز زمان آن است که سکوی پرشی باشد و بتواند خود را به رسانه اول برساند.

*فقط یک نکته؛ درحال حاضر 35 درصد مخاطبان کل شفقنا مخاطب صفحه های فارسی زبان هستند و در مصر و سایر کشورها مخاطبانی دارد و فقط کشورهای فارسی زبان نیستند و کشورهای دیگر را هم در نظر گرفته ایم.

جوادی آملی: الحمدلله اساتید بزرگوار نگاه های خوبی داشتند. همین که جناب آقای دکتر کاویانی خیلی شفقنا را ندیده بود و ویژگی های یک رسانه مثبت و موفق را بیان می کند، بحث خوبی است. همچنین آنچه جناب آقای دکتر معتمدی هم فرمودند. در مجموع با توجه به اینکه زاویه این سایت از ابتدا به عنوان یک سایت دینی با ملاحظات بسیار جدی و بر اساس یک باور شکل گرفته، انصافاً موفق بوده است؛ یعنی خود این ملاحظات اجازه بسیاری از میدان ها را از انسان می گیرد. اگر بناست که سایتی مثلاً از مرجعی به عنوان یک مرجع دینی رسمی سخنی بگذارد، دیگر نمی تواند در کنار آن بسیاری از امور را قرار بدهد. این اعتماد سازی که آقای دکتر اشاره فرمودند، نکته بسیار مثبتی است که به هر حال  بزرگان و علما، شفقنا را تریبون خود می دانند و  می توانند حرف هایشان را در این رابطه بزنند و احساس امنیتی به لحاظ مطالبشان داشته باشند. من گاهی اوقات که توفیق داشتم دیدم که از اول تا آخر مطالب آمده است و گاهی اوقات شاید به لحاظ املایی غلط هایی داشت که ان شاءالله آن هم نباید باشد، اما احساس امنیت خاطری بود. خیلی کم توفیق دارم، گاهی می بینم بعضی از سایت ها برشهایی می زنند و آن برش ها گاهی اوقات واقعاً برای ما ناگوار است پس اعتمادی که ایجاد شده و  تریبونی که در شفقنا برای جمع دین داران شکل گرفته، خوب است. در اینجا بنا نیست که جمعیت هفتاد میلیونی را خطاب قرار داد، بلکه می خواهند که از زاویه دین و به عنوان یک رسانه دینی ببینند که آیا موفق بوده اند یا خیر! این را باید لحاظ کنید و اینکه تعداد بینندگان ما در حد زیادی نیست، به این دلیل است که این زاویه دینداری هم در حقیقت محدود است بنابراین در حوزه کار خودتان موفق بوده اید. البته من متأسفانه فرصت چندانی ندارم، اما آنچه من دیده ام این است که کاملاً این امر محسوس است که تلاشی جدی وجود دارد. تنوع اخبار، مراجعه به افراد و گرفتن خبر و نظر و امثال آن، به عنوان یک امر جدی در رسانه شفقنا هست. خود این تنوع اخبار نشان دهنده آن است که اراده جدی و پشتکار وجود دارد و یک نگاه کارمندی به قضیه وجود ندارد. این موارد نکات مثبتی است که وجود دارد اما آنچه که می تواند به عنوان یک ضعف تلقی شود که ضعف جامعه ما هم هست، این است که نگاه ما به دین همچنان یک نگاه سنتی است و این آسیب است. از بیش از دو دهه قبل حاج آقا (آیت الله العظمی جوادی آملی) فرمودند که ما کنار مفاتیح الجنان باید یک مفاتیح الحیات داشته باشیم. ما فکر می کنیم دین مثلاً آن وقتی است که در قالب خاصی با یک زبان خاصی مطرح می شود، نه دین این نیست و امروز دین معنای عمیق و گسترده ای پیدا کرده است که باید آن سطح از دین هم شناخته شود. همانطور که فقه اسلامی دین است، حکمت اسلامی، عرفان اسلامی و کلام اسلامی هم واقعا دین هستند. تازه مفاتیح الحیات بخشی از دین است. مسایل اجتماعی، سیاسی، محیط زیست، حقوق بشر و… نیز دین هستند. فکر نکنیم که دین فقط وقتی است که محراب و مسجد باشد یا زمانی که یک روحانی سخن می گوید یا یک دانشگاهی از زاویه دین سنتی صحبت می کند. این نیست. به نظر می رسد باید یک تغییر ساختاری به لحاظ فهم معنای دینی در رسانه شکل بگیرد و از جایگاه دین مداران هم بیاید، نه این که بیاییم یک دین ساختگی و توسعه یافته بدون پایه و اساس تولید کنیم. خیر! دین واقعاً وسیع و عمیق است. یک نقد جدی به حوزه های علمیه ما وارد است. آن دینی که از حوزه ها در حال تولید است، بخش بسیار بسیار محدودی از دین است. این که دین نیست. همانطوری که «الناس علی دین ملوکهم» طلبهذها نیز به همین شکل در حال علی دین مراجعهم شدن هستند. نهفته های دینی در جامعه دینی و حوزه ما به مراتب بیش از آنچیزی است که در حقیقت لایه آشکار آن دیده می شود. مهمترین کتاب ها در حوزه محیط زیست را روحانیون نوشته اند. در حوزه منابع طبیعی، آب و خاک و هوا را هم همینطور. البته به لحاظ نگاه علمی، دانشگاه ها کار خود را انجام داده اند اما به طور مثال در چند روز گذشته یک پیش همایشی در دانشگاه مفید بود. دانشگاه مفید را یک مرجع دینی آیت الله العظمی موسوی اردبیلی اداره می کنند، اما تحصیلکرده های آنها کسانی هستند که جهان را می شناسند و با زبان های مختلف سخن می گویند؛ این دین است دیگر. اصلاً انگیزه ایشان همین بود که فضای علمی را با فضای دینی گره بزنند و گسترش دهند. اگر ما بخواهیم چنین نگاهی را در فضای دینی ببینیم، فکر می کنم که آنچه شما می فرمایید به عنوان یک سایت دینی، به اقتضای ذاتی و نه به اقتضای اینکه ما مشتری می خواهیم و تیراژ می خواهیم، به اقتضای ذاتی گسترش پیدا می کند. شما در حقیقت به قول آقایان باید یک دست مفاتیح الحیات و یک دست مفاتیح الجنان داشته باشید که یعنی کل یعنی دنیا و آخرت. البته مفاتیح الجنان به عنوان نماد اخروی است چون می گویند این کتاب را برای این نوشتند که بعد از مرگ چه اتفاقی قرار است بیفتد و آن کتاب را برای قبل از مرگ نوشتند؛ در حقیقت از قبل از میلاد انسان تا زمان حیات را شامل می شود. البته نفسی باید این دو کتاب را هماهنگ کند؛ آن وقت است که دین می تواند معنای وسیع تری پیدا کند و شما از دین تعریفی ارائه خواهید کرد که آن اهدافی که جناب آقای دکتر اشاره کردند نیز خود به خود شکل می گیرد. ما به دنبال مخاطب نیستیم و مخاطب به دنبال ماست. آن زمانی که به این جایگاه برسید که مخاطب اینجا را پیدا کند، زمانی است که شما جایگاه خود را به عنوان یک سایت موفق خواهید داشت.

*تغییر نگاهی که مد نظر شماست، همان بحث آقای معتمدی است که شفقنا از زاویه دین به سیاست هم وارد شود؟

جوادی آملی: بله! البته تا حدی می تواند به این صورت باشد. ما در حقیقت یک نگاه تلفیقی در این حوزه داریم، این را دین نمی تواند بسازد. باید از خاستگاه دین، این گونه بحث ها دیده شود. بعضی در حال گره زدن هستند، مثل بحث علم دینی، حل معضل عقل و دین و عقل و وحی و عقل و ایمان و امثال آن. با نظریه آیت الله جوادی آملی، این موضوع در حال از ریشه حل شدن است، نه اینکه ما بگوییم یک نقاط مشترکی وجود دارد و ما باید سعی کنیم آنها را پیدا کنیم و در سلسله نقاط امتیاز و افتراق باید آنها را کنار بزنیم. نه از خاستگاه خود دین باید این کار را انجام داد. به طور مثال در کتاب «منزلت عقل» گفته شده است که عقل در ردیف نقل، هردو در حال کشف حقیقت دین هستند. نه اینکه عقل آنجاست و نقل اینجاست و باید با تعارض ببینیم. حقیقتی به نام دین داریم؛ این نقل و عقل با هم دو بازو هستند که با هماهنگی می روند ببینند چه خبر است. حال این نظریه باید مورد بحث قرار بگیرد. البته من در این لحظه در مقام اثبات و نفی این نظریه نیستم. می خواهم بگویم با این نوع از نگاه، مساله سیاست دین، فرهنگ دین، و تمدن دینی به گونه ای خواهد شد. ما چرا باید مباحث تمدنی را از حوزه دین جدا بدانیم؟ یک مشکل ما همین است. به طور مثال صنعت چاپ بدون شک یکی از مظاهر تمدن است. در حوزه دین، می گویند دین با چاپ یعنی چه؟ و در حقیقت یک نگاه ابزاری دارند. بر این اساس جامعه ما این مشکل جدی را دارد که راجع به دین همچنان یک نگاه سنتی ناصواب دارد. طبیعی است که رسانه ها یک مقدار دستشان بازتر است و ابزار بهتری دارند و بهتر می توانند کار کنند، اما قضیه ما به عنوان اینکه نگاهمان نسبت به دین چگونه باشد، بسیار متفاوت می شود. از 20 سال قبل حاج آقا می فرمودند مفاتیح الجنان ما باید دو جلد باشد یکی به دنیا و یکی به آخرت بپردازد. این تازه بخشی از مسایل است. این کتاب را نمی خواهم عرض کنم، اما همین نگاه را به عنوان پایه رسانه ای خود به عنوان دین نگاه کنید و ببینید چقدر می تواند افراد فراوانتری را جذب کند.  

کاویانی راد: یک جمله به عنوان کلام آخر بگویم. دوستمان فرمودند که شفقنا کمتر به مسایل  داخلی می پردازد. واقعاً درست میگویند. به طور مثال در شرایط فعلی، زمان انتخابات است. ممکن هست شما بگویید ما نمیخواهیم کاری انجام بدهیم، اما یکی از مباحثی که متوجه شماست، حداقل در مدت باقی مانده، این است که بحث اخلاق انتخاباتی را دنبال کنید. من رسانه ای را ندیدم که به این مبحث پرداخته باشد. رهبری هم چند سال پیش سخنرانی ای داشتند درباره بد اخلاقی انتخاباتی. شما می توانید به مبحث اخلاق انتخاباتی بپردازید، به گونه ای که نه الزاماً در آن موج بزند که چه گرایشی دارد. به نظر می رسد در فضای فعلی هم می توانید اثرگذار باشید و هم مخاطبان خود را داشته باشید.