شفقنا رسانه_استقلال تحریریه ها رابطه معناداری با آزادی صاحبان یک رسانه برای تصمیم گیری دارد.در واقع هر چه یک رسانه بتواند در انتشار یک خبر بدون دخالت و فشار بیرونی فعالیت داشته باشد، قطعا اعتبار و روایی آن رسانه نزد افکار عمومی بالاتر می رود. اما شاهدیم برخی رسانه ها با وجود صحت یک رویداد و انتشار آن در رسانه های خود-حال یا به خاطر فشار بیرونی یا تذکر مسئولان- به تکذیب و حذف آن خبر می پردازند. رضا غبیشاوی مدرس و روزنامه نگار معتقد است هر چقدر رسانه و خبرنگار، قدرتمندتر باشند بیشتر می توانند در برابر این فشارها مقاومت کنند.اگر تکذیب خبر از سوی منابع خبری دیگر باشد رسانه باید این موضوع را شفاف به مخاطبان خود اعلام کند و هیچ مسوولیتی را در این باره خود برعهده نگیرد. البته رسانه باید خبرهای خود را از منابع معتبر دریافت کند تا مجبور نشود به میزان بیش از حد استاندارد و معمول، به تکذیب بپردازد.
غبیشاوی در ابتدای توضیحات خود درباره وظایف رسانه در چنین مواقعی به شفقنا رسانه می گوید:وظیفه و ماموریت حرفه ای رسانه و خبرنگار، اطلاع رسانی بی طرفانه و مستقل واقعیت ها و نظرات طرف های مختلف برای مخاطبان است. تلاش برای حفظ حداکثری بی طرفی و استقلال، پیش نیاز اطلاع رسانی حرفه ای واقعیت هاست که در نتیجه آن، اعتماد مخاطب و تاثیرگذاری رسانه حاصل می شود.
او ادامه می دهد:در این مسیر قطعا طرف های مختلف تلاش می کنند سیر اطلاع رسانی را به سود خود یا ضرر دیگران منحرف یا تحت تاثیر قرار دهند. علاوه بر این، برخی طرف ها ممکن است تلاش کنند مانع از اطلاع رسانی شفاف و واقعی واقعیت ها برای مخاطبان شوند و قطعا در این مسیر از ابزار فشار خود استفاده می کنند. اما در این وضعیت، وظیفه رسانه چیست؟ نکته اصلی این است که شرایط اعمال فشار همیشه و در هر کشور جهان ممکن است میان طرف های قدرتمند (حکومت و دولت داخلی و خارجی، سیستم قضایی، پلیس و نیروهای مسلح، دستگاه های امنیتی، شرکت های چندملیتی، دولتی و خصوصی، انجمن ها و گروه ها، رسانه های ارگان، دستگاه های تبلیغاتی، افکار عمومی، افراد قدرتمند و … ) از یک سو و رسانه و خبرنگار از سوی دیگر این رویارویی اتفاق بیافتد.
در این وضعیت خبرنگار و رسانه چه باید بکند؟ غبیشاوی پاسخ می دهد: هر چقدر رسانه و خبرنگار، قدرتمندتر باشند بیشتر می توانند در برابر این فشارها مقاومت کنند. این قدرت شامل مواردی از جمله قدرت برند رسانه، شهرت و خوشنامی رسانه و خبرنگار است. نکته بعدی، رسانه و خبرنگار باید تلاش کنند در اطلاع رسانی، بی طرفی و استقلال خود را حفظ کنند. به این معنی که رسانه و خبرنگار، تنها روایتگر ماجرا و اتفاقات باید باشند نه اینکه رسانه و خبرنگار خود موضع گیری کنند و موضع یکی از طرف های ماجرا را به عنوان موضع معیار و اصلی و واقعی، منتقل کند.
این روزنامه نگار با تاکید بر حفظ بی طرفی در رسانه ها بیان می کند: در هر اتفاقی، چند طرف وجود دارد و هر طرف می تواند یک روایت، یک نظر و یک موضع داشته باشد. در نتیجه با یک سوژه و چند طرف روبه رو هستیم که هر طرف هم روایت، موضع و نظر خود را دارد. در این وضعیت، رسانه و خبرنگار باید بی طرف و مستقل باشند. یعنی نباید هیچ کدام از موضع ها، روایت ها و نظرات طرف های دخیل در سوژه را به عنوان روایت و نظر معیار اصلی در نظر بگیرند. مشکل در رسانه های ایران آن جایی بروز می کند که برخی رسانه های داخلی، بی طرفی و استقلال حرفه ای خود را حفظ نمی کنند.
او با اشاره به تاثیرات دخالت دادن موضع خبرنگار در بیان رویدادها تشریح می کند: وقتی رسانه و خبرنگار در مناقشه روایت ها یک روایت را در پیش می گیرد، قطعا با مشکلات و تبعات زیادی روبه رو می شود. زیرا اگر این روایت به هر دلیل زیرسوال برود یا تضعیف شود یا … این رسانه و خبرنگار است که ضربه می خورد و آسیب می بیند.
این مدرس روزنامه نگاری به نقش مدیران رسانه اشاره می کند و پیشنهاد می دهد: مدیران رسانه باید تمام تلاش خود را انجام بدهند تا خارج از چارچوب قانونی (حکم دادگاه) دیگر طرف ها نتوانند در روند انتشار و حذف خبرها اختلال ایجاد کنند، زیرا این روند، باعث ضربه به رسانه و اعتماد مخاطبان به رسانه و خبرنگاران می شود. وقتی مخاطب شاهد است یک خبر مهم بدون هیچ توضیحی حذف می شود، قطعا هم اعتماد او به رسانه کاهش می یابد و هم این تصور در او شکل می گیرد که رسانه یا طرف های دیگر به دنبال پنهان سازی برخی خبرها و واقعیت ها از چشم مخاطبان است.حتی اگر خبر حذف شده واقعا واقعیت نداشته باشد و دروغ باشد، اما این شیوه حذف مخاطب را به این اقناع می رساند که خبر حذف شده، واقعیت داشته است.
او با توضیح درباره عملکرد رسانه های خارجی در چنین مواقعی می گوید: رسانه های حرفه ای جهانی از جمله رویترز و خبرگزاری فرانسه از چارچوب استاندارد و حرفه ای برای حذف و تغییر متن خبر، پیروی می کنند. این رسانه ها اگر در متن خبر از جمله در تیتر، اشتباهی بروز کند آن را به صورت شفاف در تیتر اعلام می کنند و به مخاطب اطلاع می دهند و دلیل تغییر یا اصلاح را نیز اعلام می کنند. (مثلا اگر یک کلمه یا یک عدد یا یک پاراگراف تغییر، حذف یا اضافه شود). همچنین ممکن است خبر از اساس اشتباه باشد. به عنوان مثال خبری بر پایه یک توییت جعلی نوشته شده باشد. باز هم خبر حذف نمی شود بلکه، تیتر آن تغییر می کند (مثال: از این خبر با این تیتر استفاده نکنید یا این خبر با این تیتر نادرست است).
غبیشاوی ادامه می دهد:سپس متن خبر (و نه اصل خبر یا فایل خبر) را به طور کامل حذف می کنند و به جای آن، دلیل حذف متن خبر توضیح داده می شود. مثلا نوشته می شود متن خبر با این تیتر چون بر پایه توییت جعلی بود، نادرست است و قابل استناد نیست و حذف می شود. در حذف خبرها باید تلاش شود حتما این موضوع به اطلاع مخاطبان به صورت حداکثری برسد یعنی نوشته شود خبر با تیتر … به دلیل … حذف شده است و به صورت حداقلی هم گفته شود. مثلا نوشته شود، این خبر با این تیتر حذف شده است.ضمن اینکه اگر به هر دلیل نتوان این موضوع را به اطلاع مخاطبان رساند، باید به شیوه ای دیگر و به صورت مبتکرانه، این موضوع را به مخاطبان منتقل کرد.
غبیشاوی در ادامه درباره نحوه عملکرد حرفه ای رسانه ها برای اقناع مخاطبان خود می گوید: اگر منبع خبر تکذیب یا حذف شده خود رسانه و خبرنگار رسانه است و در این وضعیت، خود رسانه خبرش را تکذیب می کند، اتفاق خوبی نیست و به وجهه و اعتبار رسانه لطمه می زند. ولی همیشه در هر رسانه ای احتمال بروز این اتفاق هست و هیچ گاه احتمال آن صفر نمی شود. اگر تکذیب خبر از سوی منابع خبری دیگر باشد رسانه باید این موضوع را شفاف به مخاطبان خود اعلام کند و خود هیچ مسئولیتی را در این باره برعهده نگیرد. البته رسانه باید اخبار خود را از منابع معتبر دریافت کند تا مجبور نشود به میزان بیش از حد استاندارد و معمول، به تکذیب بپردازد.
این فعال رسانه ای در پاسخ به این سوال که آیا رسانه باید پیرو منافع ملی و مصلحت نظام باشد یا بر حسب استانداردهای ژورنالیسم عمل کند؟ توضیح می دهد:رسانه و خبرنگار باید پیرو چارچوب های قانونی، حرفه ای و اخلاقی باشند. چارچوب های قانونی را خود قانون مشخص می کند و معمولا باید و نبایدهای شفافی هستند که تخطی از آنها مجازات های ملموس دارد. چارچوب های حرفه ای هم معمولا بایدها ونبایدهایی است که میان روزنامه نگاران، رسانه ها و فعالان این حوزه مشخص است. مثلا تیتر نقطه ندارد.
او ادامه می دهد: چارچوب های اخلاقی نیز حوزه تخصصی تری است که باز میان روزنامه نگاران و به صورت نسبی، مشخص است و معمولا رعایت می شود گرچه در این بخش، اختلاف نظر زیادی وجود دارد. مثلا نباید عکس چهره کودکی را در وضعیت نامناسب و منفی، منتشر شود ولو اینکه این کودک در کشور دیگری باشد و احتمال شکایت او از رسانه صفر باشد. سه چارچوب قانونی، اخلاقی و حرفه ای دارای هم پوشانی هایی هم هستند.
غبیشاوی معتقد است رسانه باید پیرو منافع و حقوق عمومی باشد که در این بخش، برخی موضوعات شفاف و قطعی هستند مثل مالیات و نحوه استفاده از امکانات عمومی و دولتی از جمله مبلغ حقوق وزیران و کارکنان دولت یا خودروی در اختیار مسوولان. برخی دیگر از موضوعات در این باره هم نسبی هستند و درباره آنها اختلاف نظر وجود دارد.
او درباره پیروی رسانه از منافع ملی می گوید:منافع ملی معمولا نسبی است. مثلا از نظر دو دولت، دو رئیس جمهوری و دو وزیر خارجه در یک کشور، امضای برجام می تواند به سود منافع ملی یا به ضرر منافع ملی باشد. منافع ملی، دارای مصادیق ثابت و قطعی نیستند. ضمن اینکه رسانه وظیفه بیان واقعیت ها را دارد. حال این واقعیت ها می تواند به سود کشور یا به ضرر کشور باشد اما اطلاع رسانی درباره آنها وظیفه رسانه است و تعامل با این واقعیت ها کار دولت هاست. مثلا در دادگاه بین المللی، رسانه خبر می دهد که با شرایط فعلی این دادگاه به ضرر یا سود کشور الف رای می دهد.
این فعال رسانه ای با اشاره به حساسیت کار خبرنگار از یک سو و توجه به مصلحت ها بیان می کند: همچنین مصلحت نیز موضوع نسبی است و نمی توان از رسانه انتظار داشت در بیان واقعیت ها به مصلحت های نسبی و منافع نسبی توجه داشته باشد. دستگاه های تبلیغاتی می توانند به این موارد توجه داشته باشند.
البته رسانه دارای مسوولیت اجتماعی است و موضوعاتی مثل صلح، همزیستی مسالمت آمیز، دوری از جنگ و خشونت و … از جمله ارزش های فعالیت رسانه ای است. اگر اطلاع رسانی منجر به قتل، کشتار، جنگ، خشونت، درگیری مسلحانه و … شود در این موارد رسانه و خبرنگار باید با حساسیت و احتیاط بیشتری فعالیت کند و تلاش کند تا فعالیت او منجر به این موارد نشود یا به تشدید این وضعیت ها کمک نکند. با این حال این موضوع از جمله مسائل مناقشه برانگیز است که درباره آن نیز نگاه یکسان و قطعی وجود ندارد و قطعا نیازمند بحث و گفتگوی بیشتری است.
این مدرس روزنامه نگاری در پایان به تبعات چنین اتفاق هایی در رسانه ها اشاره می کند و می گوید: قطعا با افزایش فشارها از سوی طرف های مختلف برای حذف و تکذیب خبرهای آنها، هم اعتبار این طرف ها و هم اعتبار و تاثیرگذاری رسانه ها نزد افکار عمومی و مردم کاهش می یابد. در این وضعیت، بازسازی این اعتبار و تاثیرگذاری بسیار سخت و تقریبا غیرممکن است. در نتیجه از یک سو باورپذیری خبرهای مثبت و واقعی این رسانه ها و طرف ها نزد مخاطبان و افکار عمومی کاهش می یابد و از سوی دیگر مخاطبان برای دریافت خبرهای واقعی و صحیح، به سمت رسانه های دیگر می روند. اگر در این معادله، رسانه های داخلی با رسانه های خارجی در حال رقابت باشند، مرجعیت رسانه های داخلی به سود رسانه های خارجی، تضعیف می شود.
