شفقنا- امیر للـه گانی دانشجوی دکتری تخصصی روانشناسی سلامت دانشگاه خوارزمی در نوشتاری با عنوان «نقش معنویت در سازگاری با بیماری های مزمن» آورده است: هر روزه با حجم زیادی از اخبار و اطلاعات در مورد بیماریهای قلبی و عروقی، کلیوی، عصبی و روانی، تالاسمی، فشار خون بالا، آسم، کوری، سرطان، دیابت، پیامد های دائمی سوانح و … مواجه هستیم. اینها مواردی از بیماری های مزمن و غیر واگیری هستند که علت عمده مرگ و میر در دنیا محسوب می شوند.
در بسیاری از کشورها بیماری های مزمن به دلایل مختلف روند صعودی دارد؛ از جمله دلایل آن افزایش طول عمر است که باعث می شود شمار کسانی که در سنین بالاتر، در معرض خطر ابتلا به انواع بیماریهای مزمن هستند ، بیشتر شود. دلیل دیگر تغییر در الگوهای زندگی مردم می باشد که این تغییر شرایط شروع بیماریهای مزمن را مساعدتر می کند. در مقابل مراقبتهای پزشکی نوین، طول عمر بسیاری از مبتلایان به بیماریهای مزمن را افزایش داده و باعث می شود آنها سالهای بیشتری زنده بمانند.
ماهیت طولانی مدت بیماری های مزمن، باعث می شود که هدف از درمان و حذف بیماری به حفظ عملکرد بیمار تغییر یابد. حفظ عملکرد، نیازمند ارتباط نزدیک مراقبت پزشکی، خدمات حمایت اجتماعی، خدمات آموزشی و اعتلای سلامت است.
حال با این مقدمه سوالی مطرح می شود که اصولا برای افزایش کیفیت زندگی این بیماران چه کارهایی می توان انجام داد؟ بیمار قرار است سالها با این بیماری زندگی کند لذا نحوه سازگاری با بیماری و پذیرش آن بسیار اهمیت دارد. روانشناسان سلامت مدل های مختلفی را برای سازگاری و پذیرش این بیماری ها طراحی نموده اند که تشریح آنها در این نوشتار نمی گنجد. اما نکته قابل تامل، پژوهش هایی است که به نقش معنویت در سازگاری با بیماری های مزمن پرداخته اند. در سال های اخیر محور بسیاری از پژوهش ها رابطه معنویت و سلامت بوده است.
سازمان بهداشت جهانی و کشورهای عضو آن در حال کاوش نقش معنویت به عنوان بعد چهارم سلامت هستند.
در فرهنگ عامه ممکن است معنویت به واقعیت غیر مادی اشاره کند که در تقابل با جهان مادی است و یا ممکن است آن را معادل با دین و مذهب بکار ببرند. از دیدگاه روانشناختی، معنویت را می توان ویژگی های قابل مشاهده مانند اعمال مذهبی، رفتار هایی با انگیزه معنوی و تفکر معنوی عنوان کرد. معنویت بخشی از خود فرد است که بیانگر یک شیوه تفکر، احساس و رفتار فردی است. بنابراین می توان معنویت را رابطه متعالی با آنچه در زندگی انسان مقدس است بیان نمود.
پیشینه پژوهش ها طی سالهای اخیر نشان داده است که بین سلامت معنوی و اميد بیماران ، ارتباط معناداري وجود دارد و اهميت سلامت معنوي و مذهب را به عنوان متغيرهـاي تأثيرگـذار بـر اميـد بيماران سرطاني مورد تأييد قرار مي دهد. فقدان سلامت معنوي به ويژه در بيماران مبتلا به بيماريهاي مزمن، زمينه ساز بسياري از مشكلات رواني، اجتماعي و عوارض جسمي است؛ بنابراين، معنويت و اعمال مذهبي مانند دعا، نقش مهمي را در پذیرش بيماري ايفا مي كند.
در خصوص رابطه بین مقابله معنوی- مذهبی با بقا و سازگاری در بیماران مزمن با نگاه ویژه به بیماران مبتلا به سرطان های پیشرفته، مطالعات نشان داده اند که معنویت و مذهب در افزایش پذیرش، بهبود کیفیت زندگی و کاهش ناامیدی بیماران رو به مرگ موثر است. در دیگر مطالعات نیز بیان شده است که اعتقادات معنوی ضمن تسهیل مواجهه بیماران با اثرات روانی منفی بیماری مزمن، باعث کاهش افسردگی بیماران و افزایش رضایت آنها از زندگی می شود و نه تنها اعتقادات معنوی بر سازگاری با بیماری موثر است، بلکه این اعتقادات نقش مهمی را در شیوه زندگی بیماران ایفا می نماید و با ایجاد احساس هدفمندی امور، پیوستگی بیماران را به رژیم درمانی افزایش می دهد. اعمال مذهبی همچنین به عنوان عامل آرام بخشی توسط بیماران برای کاهش اضطراب، درد و افسردگی مورد استفاده قرار می گیرد.
در خصوص درک نقش معنویت در مدیریت بیماری های مزمن در افراد مسن، پژوهش ها تاکید نموده اند که معنویت، دینداری و ایمان در رفع موانع و مشکلات زندگی، تقویت مقاومت بدن و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی دخالت مثبتی دارد. در دیگر مطالعات به نقش معنویت و مقابله با حوادث استرس زا پرداخته شده و روابط بین ابعاد معنوی با سبک های مقابله ای را تاکید می کند و اذعان دارد واکنشهای مردم در برابر فشار روانی با پیکربندی خصوصیات معنوی آنها ارتباط دارد.
مطالعات زیادی با هدف ارزیابی رابطه بین راهبردهای مقابله ای مذهبی، معنوی و سازگاری روانشناختی با سلامت جسمی در جوانان مبتلا به بیماری مزمن انجام شده و مقابله معنوی را به عنوان یک استراتژی مهم مقابله ای برای جوانان مبتلا به بیماری های مزمن نشان می دهد. در مقالات دیگری نیز به نقش مقابله معنوی در مراحل اولیه بیماری های مزمنی همچون، بیماری آلزایمر، ام اس، بیماری های کلیوی و همو دیالیزی ، سرطان پرداخته و اشاره می کنند این بیماران در مراحل اولیه بیماری از معنویت و ایمان خود برای یافتن معنا و شهامت در مواجهه با چالش های مواجهه شده استفاده می کنند. علاوه بر این ، آنها قادر به ارائه اطلاعات غنی در مورد معنویت و جنبه های روانی – اجتماعی زندگی با بیماری هستند. این رابطه نقش دین و معنویت را به عنوان استراتژی مقابله ای قدرتمندی که می تواند بر پریشانی و مشکلات مرتبط غلبه کند پر رنگ و اساسی دانسته و استفاده از منابع دینی- معنوی را به منظور کنارآمدن با بیماری مهم می داند.
در مطالعاتی که به نقش کلیدی مراقبان سلامت در کیفیت زندگی بیماران مزمن پرداخته شده است، نشان داده شد؛ استفاده از شیوه های معنوی در کاهش استرس مراقبان، در مواجهه با چالش های ایجاد شده بیماران مبتلا به زوال عقل بسیار موثر است و در حمایت از این بیماران نقش مهمی را ایفا می کند.
در مطالعه ای دیگر معنویت با مفهوم معنا دادن به زندگی بکار رفته است. در این مطالعه که به روی افراد مسن درگیر بیماری های مزمن انجام شده است، نشان می دهد؛ مشاهده وقایع تجربه زیسته بیماران، همچون رشد کودکان و نوه ها، نقش مهمی در شرایط سلامتی و روابط اجتماعی این بیماران ایفا می کند و از این طریق می تواند سازگاری با بیماری مزمن و کیفیت زندگی بیمار را ارتقا دهد. در برخی مطالعات به نقش معنویت به عنوان امید و دیدگاه مثبت نسبت به زندگی پرداخته شده و از آن به عنوان منبع مفید برای تسهیل سازگاری با بیماری یاد شده است و تایید نموده راهبردهای دینی و معنوی می تواند در سازگاری با درد و بهبود درد مزمن تاثیر گذار باشد و به طور بالقوه به برخی از پاسخ های مقابله ای با درد کمک کند.
در نهایت می توان نتیجه گیری کرد؛ سازگاری با بیماری های مزمن به بیماران کمک می کند تا اثرات روانشناختی بیماری را کاهش دهند و فعالیت های معمول زندگی فردی و اجتماعی خود را متوقف نکنند. درمانگران به دنبال ایجاد شرایطی هستند که بیمار بتواند کیفیت زندگی خود را بهبود بخشد و در طول سالهایی که قرار است به همراه بیماری اش زندگی کند از منظر زیباتری به زندگی بنگرد. همانطور که در این مرور اجمالی بر مقالات چاپ شده در مجلات معتبر علمی پژوهشی هویداست معنویت تاثیر زیادی در سازگاری و پذیرش بیماری های مزمن ایفا می کند . به نظر می رسد معنویت یک نیروی انگیزشی درونی است که تاثیر زیادی بر نحوه تفکر، عواطف و رفتار های ما در ارتباط با سلامتی می گذارد.
معنویت می تواند به عنوان یک چتر حمایتی در مقابل حوادث استرس زا از انسان ها حمایت کند. این موضوع در سالهای اخیر پژوهش های زیادی را به خود اختصاص داده است. لازم است نتایج این پژوهش ها به اطلاع عموم جامعه رسانده شود. اساتید گرامی با ساده سازی این پژوهشها و ارائه راهکارها برای عموم جامعه، به ارتقا سلامت جامعه کمک کنند. پزشکان، پرستاران و روانشناسانی که در خط مقدم بیماری های مزمن می باشند لازم است جهت ارائه خدمات موثرتر آموزش های لازم را در این زمینه کسب نمایند.