آیا در آینده نیز سرنوشت آفریقا را نظامیان مشخص خواهند کرد؟: پرسشی به دنبال کودتای مالی

شفقنا آینده- امین فرج پور: بی.بی.سی به بهانه وقوع کودتای نظامی در کشور آفریقایی مالی، با یادآوری تاریخ پر از کودتای بیشتر کشورهای آفریقایی این پرسش را طرح کرده که آیا در آینده نیز مثل نیم قرن گذشته سرنوشت آفریقا و مردمانش را نظامیان با کودتاهایشان روشن خواهند کرد؟

در این گزارش می‌خوانیم:

در چند دهه‌ای که از روند استقلال کشورهای آفریقایی می‌گذرد، کودتاهای نظامی یک اتفاق عادی و روتین در آفریقا بوده‌اند و هر از چندی یک کودتای نظامی در یکی از کشورهای این قاره نگاه جهانیان را به آفریقا دوخته است.

بی.بی.سی در این زمینه به کودتای نظامیان مالی اشاره می‌کند- که آخرین و جدیدترین نمونه است که نشان می‌دهد ارتش چگونه بر حوادث تأثیر می‌گذارد و با زور و نفوذش اوضاع را تغییر می‌دهد.

این رسانه در ادامه با یادآوری این‌که «در یک سال اخیر این دومین باری است که در مالی ارتش در امور مداخله می‌کند» به موارد مشابه کودتا در کشورهای آفریقایی در چند ماه اخیر می‌پردازد و مثلا به کشور همسایه مالی، یعنی نیجر اشاره می‌کند که همین یکی دو ماه پیش، یعنی در ماه مارس، چند روز قبل از مراسم تحلیف ریاست جمهور، کودتای نظامیان در این کشور کشف و خنثی شد. این رسانه در ادامه می‌پرسد که چرا بیشتر مداخلات یا کودتاهای نظامی در قاره آفریقا رخ می‌دهد؟ این پرسشی است که می‌تواند پاسخی ضمنی به پرسشی دیگر باشد- که آیا آفریقا در آینده‌ای نه چندان دور نیز آبستن کودتاهای پرشمار خواهد بود؟!

چه زمانی یک کودتا کودتا خوانده می‌شود؟

نویسنده بی.بی.سی برای پاسخ این پرسش ترجیح داده ابتدا تعریفی از کودتا ارائه دهد و نوشته که «تعریفی که بیشتر از هر تعریف دیگری درباره کودتا مورد استفاده قرار می‌گیرد، این تعریف است- که کودتا به معنای تلاش غیرقانونی و آشکار ارتش (یا سایر نیروهای نظامی) برای پایین کشیدن رهبران مستقر است».

در سطور بعدی به مطالعه- پژوهشی از دو محقق آمریکایی به نام‌های جاناتان پاول و کلیتون تاین اشاره شده که اخیرا ادعا کرده‌اند در قاره آفریقا از دهه 1950 به این سو تاکنون بیش از 200 مورد کودتا شناسایی شده است. کودتاهایی که حدود نیمی از آن‌ها موفقیت‌آمیز بوده‌اند.

و در ادامه نیز آمده که معیار موفق یا ناموفق بودن یک کودتا این است که آیا این تلاش‌ها برای کنترل امور توسط نظامیان آیا برای بیش از هفت روز دوام پیدا خواهد کرد یا نه- که اگر این اتفاق بیفتد یعنی کودتا موفق بوده است! با این تعریف، از نظر نویسنده بی.بی.سی تاکنون بورکینافاسو در آفریقای غربی بیشترین کودتاهای موفق را داشته و نظامیان این کشور در قبال هفت کودتای موفق در حدود شصت سال اخیر تنها یک بار در این امر شکست خورده‌اند.

در سطور بعدی می‌خوانیم:

گاهی اوقات انجام‌دهندگان کودتا یا به بیانی بهتر کسانی که در آن مداخله نظامی شرکت کرده‌اند، به دلایلی این موضوع را- که دست به کودتا زده‌اند، انکار می‌کنند.

مثلا در این زمینه می‌توان به کودتای سال 2017 نظامیان در زیمبابوه اشاره کرد که در نهایت نیز منجر به پایان حکومت 37 ساله رابرت موگابه شد. در آن زمان، اما یکی از رهبران این اقدام، یعنی سرلشکر سیبوسیسو مویو، زمانی که در تلویزیون ظاهر شد، به طور جدی کودتای ارتش را انکار کرد.

آوریل امسال نیز پس از مرگ ادریس دبی، رهبر چاد، ارتش این کشور زمانی که پسر رهبر تازه درگذشته را به عنوان رئیس‌جمهور موقت منصوب کرد که قرار است یک شورای نظامی انتقالی را رهبری کند؛ بسیاری از منتقدان و مخالفان این ماجرا را «کودتای سلسله‌ای» خواندند. ارتش اما این موضوع را انکار کرد.

جاناتان پاول، محقق و کارشناس کودتا در این زمینه می‌گوید که «در ماجرای چاد رهبران كودتا تقریباً همه‌شان به طور كامل انكار می‌كردند كه عمل آن‌ها كودتا بوده- و در تلاش بودند آن کودتا برای به قدرت رساندن فرزند رهبر درگذشته را یک اقدام قانونی جلوه دهند».

آیا تعداد کودتاها در آفریقا بیشتر شده؟

به گزارش سرویس ترجمه شفقنا، با اشاره به این که «در چهار دهه بین 1960 و 2000، تعداد کلی تلاش‌های تغییر رژیم از طریق کودتا در آفریقا حدود چهار بار در سال بوده و این آمار در این حدود چهل سال بطور قابل ملاحظه‌ای ثابت مانده است» درباره سال‌های اخیر می‌خوانیم که «در سال‌های اخیر این تلاش‌ها در قیاس با چند دهه پیش از خودش کمتر شده و حالا در دو دهه اخیر شاهد بوده‌ایم که آمار تلاش‌های تغییر رژیم از طریق کودتا در آفریقا در حدود دو کودتا در هر سال بوده است».

این تحقیق که در سال 2019 به انجام رسیده حکایت از این دارد که اخیرا از ریسک وقوع کودتا در آفریقا کاسته شده- و به عبارت بهتر این سرزمین که یک زمانی همواره آبستن کودتایی جدید بود، کمتر از گذشته با خطر تکرار مداخلات نظامی مواجه است.

جاناتان پاول می‌گوید که با توجه به بی‌ثباتی کشورهای آفریقایی در سال‌های اول پس از کسب استقلال و ثبات نسبی این کشورها در سال‌های اخیر، چنین نتیجه‌ای چندان هم تعجب‌آور نیست.

این کارشناس می‌گوید که کودتاها در یک سری شرایط مشخص به وقوع می‌پیوندند و بنابراین در کشورهایی که تاکنون شاهد کودتا بوده‌ایم، مادام که تغییری در شرایط اجتماعی و سیاسی آن کشورها رخ ندهد، همیشه می‌توان انتظار کودتایی جدید را داشت: «کشورهای آفریقایی در زمینه کودتا شرایط مشترکی دارند، مانند فقر و عملکرد اقتصادی ضعیف- که بروز کودتا را تسهیل می‌کند. بنابراین وقتی در کشوری یک بار کودتا رخ داده باشد، می‌توان کودتاهای بیشتری را انتظار داشت».

اندوبوسی کریستیان آنی، استاد دانشگاه می‌گوید که خیزش‌های مردمی علیه دیکتاتورهایی که برای مدت طولانی در قدرت بوده‌اند، فرصت بروز کودتاهای گوناگون در آفریقا را فراهم کرده است و این امر احتمالا در سال‌های آتی نیز مصداق خواهد داشت. به گفته این محقق تاریخ «با این كه خیزش‌های مردمی اغلب مشروع و تحت رهبری مردم آن کشورهاست، اما موفقیت این انقلاب‌ها در اغلب مواقع با تصمیم ارتش برای ایفای نقش در روند رخدادها تعیین می‌شود».

کدام کشورهای آفریقایی بیشترین کودتا را داشته‌اند؟

سودان تاکنون با 15 مورد کودتا بیشترین میزان فعالیت را در این زمینه شاهد بوده- که البته تنها 5 مورد از این کودتاها موفق بوده‌اند. آخرین مورد در این میان در سال 2019 با برکناری رئیس دولت این کشور، عمرالبشیر، پس از ماه‌ها اعتراضات مردمی رخ داده است. نکته جالب در این میان این که خود عمرالبشیر نیز با کمک یک کودتای نظامی در سال 1989 قدرت را به دست گرفته بود و بنابراین می‌توان انتظار کودتاهای دیگری را نیز در این کشور در سال‌های آتی داشت.

نیجریه نیز سابقه فراوانی در زمینه انجام کودتا به خصوص در اولین سال‌های پس از استقلال داشته- که در این زمینه می‌توان به هشت کودتا بین ژانویه 1966 و سال ۱۹۹۳ که در آن سال ژنرال سانی آباچا کنترل ارتش و سپس کشور را در دست گرفت، اشاره کرد. با این حال، از سال 1999 به این سو، انتقال قدرت در این کشور پرجمعیت آفریقا با انتخابات دموکراتیک انجام شده است- که همین هم احتمال وقوع کودتا در این کشور را تا حد زیادی پایین می‌آورد.

تاریخ بوروندی نیز با یازده کودتای مختلف تجارب زیادی در این زمینه دارد- که بر پایه شرایط موثر بر وقوع کودتا می‌توان گفت که کودتاهای این کشور بیشتر ناشی از تنش بین جوامع هوتو و توتسی بوده است.

سیرالئون اما تنها در دو سال 1967 و 1968 شاهد سه کودتا بوده و البته یک کودتای دیگر نیز در سال 1971 تجربه کرده است. این کشور در پنج سال بین سال‌های 1992 و 1997 پنج کودتای دیگر نیز تجربه کرده است.

غنا نیز در زمینه کودتا تجربه زیادی دارد و در دو دهه هشت بار شاهد کودتای نظامی بوده است. اولین مورد از کودتاهای غنا در سال 1966 بود- زمانی که کوامه نکروما از قدرت برکنار شد. سال بعد از آن نیز یک تلاش ناموفق از سوی افسران جوان ارتش انجام شد و این تجربیات چند بار دیگر هم در سال‌های بعد ادامه یافت.

به طور کلی، آفریقا تاکنون بیش از هر قاره دیگر کودتا را تجربه کرده است و همین هم احتمال وقوع کودتاهای بعدی را در این قاره بیشتر از بقیه نقاط دنیا می‌کند…

سرویس ترجمه شفقنا از بی بی سی