شفقنا آینده- امین فرج پور: نویسنده نشریه سیاسی- تحلیلی فارین پالیسی مقالهاش را با اشاره به سیاستهای بیست سال اخیر آمریکا در منطقه خاورمیانه آغاز میکند: «برای زمانی بیش از دو دهه، آمریکا فضای سیاسی خاورمیانه را متاثر از نتیجه درگیری میانهروی و تندروی- یا در واقع نبرد ایران با اعراب میدید. ولی در چهار سال ریاست جمهوری دونالد ترامپ شرایط تا حد زیادی تغییر کرد و شاهد آغاز رقابتی شدید بین سه قدرت غیر عرب منطقه، یا به عبارت بهتر، ایران، ترکیه و اسرائیل شدیم».
در ادامه میخوانیم:
بعد از بحران کانال سوئز در سال ۱۹۵۶، ایران، ترکیه و اسرائیل، با کمک و حمایت آمریکا و برای ایجاد نوعی توازن قوا در منطقه به مدت بیستوپنج سال کنار هم، در نقطه مقابل دنیای عرب قرار گرفتند. اما کمرنگ شدن نقش اعراب در منطقه و غرق شدن این کشورها در آشوب و درگیری، نه از آن ائتلاف، که از زمان حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ آغاز شد- که بعدتر هم با انحراف «بهار عربی» عمق و شدت بیشتری یافت. تا جایی که حالا دیگر میتوان گفت رقابتی که آینده خاورمیانه را شکل خواهد داد، نه رقابت کشورهای عربی با ایران یا اسرائیل، یا حتی رقابت شیعه و سنی، بلکه رقابت سه قدرت غیر عرب منطقه است. رقابتی برای افزایش قدرت و نفوذ در خاورمیانه- که آنقدر جدی هست که بتواند نظم منطقه را- که از زمان جنگ اول جهانی و بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی با تصمیم قدرتهای اروپایی برای کنترل منطقه شکل گرفته بود، به چالش بکشد.
بعد از آن، تا سالهای سال دنیای عرب قلب سیاسی خاورمیانه به شمار میآمد، با این که تصمیم سازان اروپایی با انواع و اقسام رقیبتراشیها و ایجاد بیشمار درگیریهای ریز و درشت در منطقه تلاش داشتند از قدرت گرفتن آن جلوگیری کرده و عملا سیطره و نفوذ خودشان را تداوم بخشند. یک تجربه استعماری- که حتی زایش ناسیونالیسم عرب را هم (که بعد از جنگ دوم جهانی منطقه را درنوردید) میتوان مدیون و مرهون آن دانست. سیاستی که باعث شکلگیری سیاست منطقهای آمریکا نیز شد- و عملا دنیای عرب را به قلب سیاسی منطقه و محور استراتژیک ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه تبدیل کرد.
تمام این شرایط اما در حال تغییر است. قدرت و نفوذ دنیای عرب به پایان رسیده؛ و در شرایطی که شاهد افزایش قدرت و نفوذ ایران و خروج آمریکا از منطقه هستیم، برعکس همیشه این دنیای عرب است که از مناسبات حاکم بر منطقه و افزایش قدرت ایران احساس تهدید و ترس و نگرانی میکند و دنبال دستآویزی برای احساس امنیت است. ماجرایی که سال گذشته بعد از حملات انجام شده به نفتکشها و تاسیسات نفتی عربستان نیز شاهد بودیم- که در نهایت این احساس عدم امنیت به انعقاد قرارداد صلح بیسابقه امارات متحده عربی با اسرائیل منجر شد.
نکته جالب اما این که قرارداد صلح امارات متحده عربی با اسرائیل نه فقط ایران، که ترکیه را نیز به شدت عصبانی کرد. در حقیقت میتوان گفت که این قرارداد یا به عبارت بهتر سیاستهای چهار ساله ترامپ در خاورمیانه یک ضلع دیگر نیز به اضلاع قدرت و رقابت در منطقه اضافه کرد و بیش از این که بنا به ادعای دولت ترامپ حرکتی در راستای رسیدن به صلح باشد، باعث اضافه شدن اسرائیل به رقابت منطقهای اعراب، ایران و ترکیه در خاورمیانه شد.
به بیانی دیگر، میتوان گفت که قرارداد صلح اسرائیل با کشورهای عربی میتواند یک رقابت نظامی و تسلیحاتی بزرگ و ترسناک در منطقه به وجود آورد– که آمریکا نه تمایل و نه توانی برای ورود به آن دارد.
نویسنده فارین پالیسی در ادامه بعد از تکرار این جمله که «قدرت و نفوذ دنیای عرب به پایان رسیده و حالا دیگر کشورهای عربی از نفوذ ایران احساس تهدید و نگرانی میکنند» نوشته: تلاش ایران برای دستیابی به توانایی هستهای و نفوذ این کشور در دیگر کشورهای عربی منطقه با کمک نیروهای نیابتی و متحد، و البته مقابله این کشور با اهداف و منافع آمریکا و اسرائیل حالا دیگر تنها چیزی نیست که اعراب را میترساند. حالا دیگر ترکیه هم ادعاهایی در منطقه دارد و به نحو پیشبینی ناپذیری گستره وسیعی را در منطقه دچار بیثباتی کرده است.
ظاهرا این کشور با بازگشت به ریشههای اسلامی خود به دنبال احیای امپراتوری صد سال پیش خود در خاورمیانه است و در مسیر این بلندپروازی مدتهاست که از مرحله لفاظی گامهای زیادی فراتر گذاشته است. در این زمینه میتوان به اشغال بخشهایی از سوریه و عراق اشاره کرد که در واکنش به نفوذ ایران در دمشق و بغداد به انجام رسیده است. ترکها عملیات نظامی خود را در عراق افزایش داده و همچنین ایران را متهم کردهاند که به دشمنان ترکیه و اعضای حزب کارگران کردستان در مرزهای خودش پناه میدهد. این کشور همچنین خودش را در جنگ داخلی لیبی و البته درگیریهای قفقاز بین آذربایجان و ارمنستان نیز وارد کرده و به ادعای مقامات دولتی ترکیه در پی افزایش نفوذ در شاخ آفریقا و لبنان نیز هست. این در حالی است که رهبران عرب از حمایتهای این کشور از اخوانالمسلمین نیز احساس نگرانی میکنند!
فارین پالیسی در سطور بعدی به این موضوع اشاره میکند که «هر سه این قدرتهای غیر عرب حضور منطقهای شان را در راستای امنیت ملیشان عنوان کرده و فعالیتهایشان را با این منطق توجیه میکنند. اما با این حال بیتردید از انگیزههای اقتصادی نیز نمیتوان گذشت- که مثلا در این زمینه میتوان به انگیزه ایران در دسترسی به بازار عراق اشاره کرد و یا در رقابت ترکیه و اسرائیل در حوزه مدیترانه نمیتوان انگیزههای این دو کشور در دسترسی به منابع غنی گازی این منطقه را نادیده گرفت».
فارین پالیسی در ادامه نظریهای را مطرح میکند که حکایت از ادامه و البته تشدید رقابت ایران و ترکیه در سالهای آینده دارد. نویسنده این نشریه میگوید که به نحو عجیب و البته پیشبینی پذیری توسعهطلبی و به اصطلاح جهانگشایی ترکیه در راستای احیای امپراتوری عثمانی با اهداف و منافع ایران در مناطقی از قفقاز و آذربایجان و حتی سوریه و عراق اصطکاک دارد- و در این زمینه به شعرخوانی تقریبا اخیر رجب طیب اردوغان درباره آذربایجان وسیع تاریخی اشاره میکند که (چون بخشهایی از آذربایجان در داخل مرزهای ایران قرار دارد) با واکنش ایران مواجه شد.
این البته تنها یک اشتباه یا سو تفاهم نبود و اردوغان بارها به اشتباه مصطفی کمال آتاتورک در واگذاشتن مناطقی چون موصل و کرکوک به کشورهای عربی منطقه اشاره کرده و در این زمینه بارها و بارها خود را ملیگراتر از بانی ترکیه نوین عنوان کرده و خواهان احیای عظمت و شکوه ترکیه در خاورمیانه بوده است.
در قفقاز نیز مثل سوریه منافع ایران و ترکیه و البته روسیه (که به دنبال گسترش نفوذش در خاورمیانه است و پیوندهایی با قدرتهای منطقه نیز برقرار کرده) با هم تداخل دارند. این یعنی که در شکلگیری آینده خاورمیانه بر نقش مهم روسیه نیز باید حساب باز کرد و به عبارت بهتر نمیتوان چشم بر نقش روابط و پیوندهای منطقهای روسیه در شکلگیری آینده خاورمیانه بست».
دیگر قدرتی که برای افزایش نفوذش در خاورمیانه رقابت میکند اسرائیل است- که سالهای سال است که به دنبال ایجاد رد پایی در دنیای عرب است. اما از سال ۲۰۱۹، یعنی از زمانی که ترامپ بلندیهای جولان را متعلق به اسرائیل دانست، تلاشهای این رژیم برای توسعه مرزهایش در کرانه کرانه باختری افزایش یافته و بعدتر، با توافق موسوم به آبراهام نیز شاهد این بودهایم که شماری از کشورهای عربی نیز این تلاش را به رسمیت شناخته و در رقابت با ایران و ترکیه روی اتحاد با این کشور حساب باز کردهاند- که این فرصتی طلایی برای افزایش نفوذ اسرائیل در خاورمیانه میتواند باشد.
ایران سالیان متمادی است که روابطی پر تنش با اسرائیل دارد. در سالهای اخیر و با افزایش نفوذ ایران در دنیای عرب، اما، شاهد افزایش روزافزون تنشها بودهایم. اما تنشهای منطقه به جمهوری اسلامی ایران ختم نمیشوند. ترکیه دیگر بازیگر بازی قدرت در خاورمیانه است که با حضور در سوریه، لبنان، عراق، لیبی و شاخ آفریقا عملا با عربستان سعودی، مصر و امارات متحده عربی در حال منازعه است.در حقیقت در ده سال اخیر ترکیه روابط تنشآلودی با اسرائیل، عربستان سعودی، مصر و امارات متحده عربی داشته و همانطور که ایران با حمایت از حماس با اسرائیل در حال مقابله است، ترکیه نیز این کار را با حمایت از اخوانالمسلمین به انجام میرساند و البته علاوه بر اسرائیل رهبران عرب را نیز عصبانی میکند.
ترجمه شفقنا از فارین پالیسی
دمتون گرم ایران رو هم جزو قدرت های منطقه حساب کردید .